Tanıtım ortamı: HB Tech'in Hacettepe Üniversitesi için hazırladığı JournTech demosudur, üniversitenin resmî sitesi değildir. Künyeler herkese açık kaynaklardan örnek olarak alınmıştır; başvuru ve hakem örnekleri kurgusaldır.
EN
Makale

Eleştirel Realizmde Bilgi Üretimi: Ontolojik, Epistemolojik ve Metodolojik İçerimler

  1. 1 BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
  2. 2 BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ

Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 43, Sayı 1 (2025) s. 345–359

AtıfYayına harici sitede erişin

Bu kayıt derginin DergiPark arşivinden aktarılmıştır; özgün sayfası: DergiPark

Özet

Bu çalışmada bir bilim anlayışı olarak eleştirel realizmin ontolojik, epistemolojik ve metodolojik boyutları ele alınmaktadır. Eleştirel realizmin ampirik, aktüel ve reel alanlar arasındaki ayrımdan hareket eden derinlikli ontolojisi, insanlardan bağımsız bir biçimde işleyen üretken mekanizmaların olduğu tabakalaşmış bir gerçekliğin varlığını ileri sürmektedir. Eleştirel realizm epistemolojik olarak bilginin üretiminin toplum tarafından koşullandığını ama bilginin kendisinin göreli olmadığını ve gerçek nedensel mekanizmalara/yapılara ulaşılabileceğini savunmaktadır. Metodolojik olarak ise nedensel süreçleri üreten mekanizmaları ortaya çıkarmak için geri çıkarım ve tikeldengelim gibi açıklayıcı stratejilere önem vermektedir. Eleştirel realizm bu boyutları -ontolojik, epistemolojik ve metodolojik- ampirik araştırma ile eklemlemekte ve tözsel-nedensel ilişkilere odaklanan yoğun araştırma ile biçimsel benzerlik ilişkilerine odaklanan yaygın araştırma tasarımını birbirinden ayırmaktadır. Genel olarak nicel ve nitel olarak anılan yöntemsel ayrıma karşıt olarak yoğun ve yaygın araştırma ayrımını kabul eden eleştirel realizm, farklı araştırma tasarımlarını rakip olmaktan çok tamamlayıcı görmekte, araştırma tasarımının araştırılan olgunun doğasına göre seçilmesi gerektiğini ve farklı tasarımların birleştirilebileceğini savunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu boyutların birlikte ele alınmasıyla eleştirel realizmin geniş ölçekli meta-teorik çerçevesi bütünlüklü olarak ele alınmakta ve kapsamlı olmamakla birlikte sınırlılıklarına da değinilmektedir. Pozitivizm ve inşacılık karşısında bir alternatif olan eleştirel realizmin ulusal bağlamda özellikle araştırma pratikleri konusunda bilinirliği oldukça sınırlıdır. Bu çalışma eleştirel realist bilimsel söyleme katkıda bulunarak bilinirliğini artırmaya yöneliktir. Bu doğrultuda eleştirel realizmin temel ilkeleri, kavramları, somut araştırmalarda nasıl kullanılabileceği sunulmaktadır. Felsefi ilkelerin teori ve ampirik araştırma ile sentezlenme biçiminin gösterilmesiyle kapsayıcı bir eleştirel realist bilim anlayışının ortaya konulması amaçlanmaktadır. Çalışma, bu yönüyle eleştirel realizmin hem kuramsal tartışmalarda hem de ampirik araştırmalarda daha görünür olmasına katkıda bulunmaktadır.

Özet (İngilizce, çeviri)

Knowledge Production in Critical Realism: Ontological, Epistemological and Methodological Implications

This study addresses the ontological, epistemological, and methodological dimensions of critical realism as a scientific understanding. Critical realism's depth ontology, based on the distinction between empirical, actual, and real domains, proposes a stratified understanding of reality in which generative mechanisms operate independently of humans. Epistemologically, critical realism argues that knowledge production is conditioned by society, but that knowledge itself is not relative and can reach real causal mechanisms/structures. Methodologically, it emphasizes explanatory strategies such as abduction and retroduction to reveal the mechanisms that generate causal processes. Critical realism integrates these dimensions—ontological, epistemological, and methodological—with empirical research, distinguishing between intensive research that focuses on substantial-causal relations and extensive research that examines formal relations of similarity. Rejecting the conventional dichotomy between quantitative and qualitative methods, critical realism endorses the distinction between intensive and extensive research designs, viewing different designs not as rivals but as complementary approaches. It argues that research design should be chosen based on the nature of the phenomenon under investigation and that different designs may be combined. TIn this study, by addressing the aforementioned dimensions together, the broader meta-theoretical framework of critical realism is comprehensively examined, and although not exhaustive, its limitations are also highlighted. As an alternative to positivism and constructivism, critical realism is not widely known in the national context, particularly with regard to research practices. This study addresses the ontological, epistemological, and methodological dimensions of critical realism as a scientific approach. As an alternative to positivism and constructivism, has limited recognition in national contexts, especially regarding research practices. This work aims to increase the visibility of critical realism by contributing to the realist scientific discourse. In this regard, the fundamental principles and concepts of critical realism, as well as how it can be applied in concrete research, are presented. The study aims to establish a comprehensive realist scientific understanding by demonstrating how philosophical principles can be synthesized with theory and empirical research. In doing so, the study contributes to making critical realism more visible in both theoretical discussions and empirical research.

Anahtar sözcükler

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

  1. Archer, M. (1995). Realist social theory: The morphogenetic approach. CambridgeUniversityPress.
  2. Benton, T. (1977). Philosophical foundations of the three sociologies. Routledge and Kegan Paul.
  3. Benton, T. (1998). Realism and social science: Some comments on Roy Bhaskar’s The possibility of naturalism. M. Archer, R. Bhaskar, A. Collier, T. Lawson, & A. Norrie (Yay. haz.), Critical realism: Essential readings içinde (ss. 297–312). Routledge.
  4. Benton, T., & Craib, L. (2016). Sosyal bilim felsefesi: Toplumsal düşüncenin felsefi temelleri (Ü. Tatlıcan & B. Binay, Çev.). Sentez Yayınları.
  5. Bhaskar, R. (1986). Scientific realism and human emancipation.Verso.
  6. Bhaskar, R. (2008). Gerçekçi bilim teorisi (S. Oğuz, Çev.). Akılçelen Kitaplar.
  7. Bhaskar, R. (2017). İnsan bilimlerinin felsefi eleştirisi: Natüralizmin olanaklılığı (V. S. Öğütle, Çev.). Nika Yayınevi.
  8. Danermark, B., Ekström, M., Jakobsen, L., & Karlsson, J. C. (2018). Toplumu açıklamak: Sosyal bilimlerde eleştirel realizm (Ü. Tatlıcan, Çev.). Phoenix Yayınevi.
  9. Easton, G. (2010). Critical realism in case study research. Industrial marketing management, 39(1), 118-128. https://doi.org/10.1016/j.indmarman.2008.06.004
  10. Fletcher, A. J. (2017). Applying critical realism in qualitative research: methodology meets method. International journal of social research methodology, 20(2), 181-194. https://doi.org/10.1080/13645579.2016.1144401
  11. Giddens, A. (2003). Sosyolojik yöntemin yeni kuralları (Ü. Tatlıcan & B. Balkız, Çev.). Paradigma Yayınları.
  12. Giddens, A. (2009). Kapitalizm ve modern sosyal teori (Ü. Tatlıcan). İletişim Yayınları.
  13. Harré, R., & Madden, E. H. (1998). Conceptual and natural necessity. M. Archer, R. Bhaskar, A. Collier, T. Lawson, & A. Norrie (Yay. haz.), Critical realism: Essential readings içinde (pp. 104–119). Routledge.
  14. Hume, D. (1976). İnsanın anlama yetisi üzerine bir soruşturma (O. Aruoba, Çev.). Hacettepe Üniversitesi Yayınları.
  15. Keat, R., & Urry, J. (1994). Bilim olarak sosyal teori. (N. Çelebi, Çev.) İmge Kitabevi Yayınları
  16. Kennedy, B. L., & Thornberg, R. (2018). Deduction, induction, and abduction. U. Flick (Yay. haz.), The SAGE handbook of qualitative data collection içinde (ss. 49-64). SAGE.
  17. Maxwell, J. A., & Mittapalli, K. (2010). Realism as a stance for mixed methods research. A. Tashakkori & C. Teddlie (Yay. haz.), Realism as a stance for mixed methods research (2. Bs.) içinde (ss. 145-168). SAGE.
  18. Peirce, Charles S. (1960). Collected papers of Charles Sanders Pierce. Vol. I: Principle of philosophy. Harvard University Press.
  19. Ritz, B. (2020). Comparing abduction and retroduction in Peircean pragmatism and critical realism. Journal of Critical Realism, 19(5), 456-465. https://doi.org/10.1080/14767430.2020.1831817
  20. Sayer, A. (2019). Sosyal bilimlerde yöntem: Realist bir yaklaşım (S. Gürses, Çev.). Küre Yayınları.
  21. Thornberg, R., & Charmaz, K. (2014). Grounded theory and theoretical coding. U. Flick (Yay. haz.), The SAGE handbook of qualitative data collection içinde (ss. 153-169). SAGE.
  22. Weber, M. (2012). Sosyal bilimlerin metodolojisi. (V. S. Öğütle, Çev.) Küre Yayınları.

Bu yayına atıf

APA 7

Koçaş, B., & Kırıkçıoğlu, D. (2025). Eleştirel Realizmde Bilgi Üretimi: Ontolojik, Epistemolojik ve Metodolojik İçerimler. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 43(1), 345–359. https://doi.org/10.32600/huefd.1724911

BibTeX

@article{kocas2025elestirel,
  author = {Ko{\c{c}}a{\c{s}}, Berkan and K{\i}r{\i}k{\c{c}}{\i}o{\u{g}}lu, Duygu},
  title = {{Ele{\c{s}}tirel Realizmde Bilgi {\"U}retimi: Ontolojik, Epistemolojik ve Metodolojik {\.I}{\c{c}}erimler}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {43},
  number = {1},
  pages = {345--359},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {6},
  issn = {1301-5737},
  doi = {10.32600/huefd.1724911},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/elestirel-realizmde-bilgi-uretimi-ontolojik-epistemolojik-ve-metodolojik-icerimler},
  language = {tr},
  keywords = {Sosyolojik Metodoloji ve Ara{\c{s}}t{\i}rma Y{\"o}ntemleri},
  abstract = {Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada bir bilim anlay{\i}{\c{s}}{\i} olarak ele{\c{s}}tirel realizmin ontolojik, epistemolojik ve metodolojik boyutlar{\i} ele al{\i}nmaktad{\i}r. Ele{\c{s}}tirel realizmin ampirik, akt{\"u}el ve reel alanlar aras{\i}ndaki ayr{\i}mdan hareket eden derinlikli ontolojisi, insanlardan ba{\u{g}}{\i}ms{\i}z bir bi{\c{c}}imde i{\c{s}}leyen {\"u}retken mekanizmalar{\i}n oldu{\u{g}}u tabakala{\c{s}}m{\i}{\c{s}} bir ger{\c{c}}ekli{\u{g}}in varl{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ileri s{\"u}rmektedir. Ele{\c{s}}tirel realizm epistemolojik olarak bilginin {\"u}retiminin toplum taraf{\i}ndan ko{\c{s}}ulland{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ama bilginin kendisinin g{\"o}reli olmad{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ve ger{\c{c}}ek nedensel mekanizmalara/yap{\i}lara ula{\c{s}}{\i}labilece{\u{g}}ini savunmaktad{\i}r. Metodolojik olarak ise nedensel s{\"u}re{\c{c}}leri {\"u}reten mekanizmalar{\i} ortaya {\c{c}}{\i}karmak i{\c{c}}in geri {\c{c}}{\i}kar{\i}m ve tikeldengelim gibi a{\c{c}}{\i}klay{\i}c{\i} stratejilere {\"o}nem vermektedir. Ele{\c{s}}tirel realizm bu boyutlar{\i} -ontolojik, epistemolojik ve metodolojik- ampirik ara{\c{s}}t{\i}rma ile eklemlemekte ve t{\"o}zsel-nedensel ili{\c{s}}kilere odaklanan yo{\u{g}}un ara{\c{s}}t{\i}rma ile bi{\c{c}}imsel benzerlik ili{\c{s}}kilerine odaklanan yayg{\i}n ara{\c{s}}t{\i}rma tasar{\i}m{\i}n{\i} birbirinden ay{\i}rmaktad{\i}r. Genel olarak nicel ve nitel olarak an{\i}lan y{\"o}ntemsel ayr{\i}ma kar{\c{s}}{\i}t olarak yo{\u{g}}un ve yayg{\i}n ara{\c{s}}t{\i}rma ayr{\i}m{\i}n{\i} kabul eden ele{\c{s}}tirel realizm, farkl{\i} ara{\c{s}}t{\i}rma tasar{\i}mlar{\i}n{\i} rakip olmaktan {\c{c}}ok tamamlay{\i}c{\i} g{\"o}rmekte, ara{\c{s}}t{\i}rma tasar{\i}m{\i}n{\i}n ara{\c{s}}t{\i}r{\i}lan olgunun do{\u{g}}as{\i}na g{\"o}re se{\c{c}}ilmesi gerekti{\u{g}}ini ve farkl{\i} tasar{\i}mlar{\i}n birle{\c{s}}tirilebilece{\u{g}}ini savunmaktad{\i}r. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada s{\"o}z konusu boyutlar{\i}n birlikte ele al{\i}nmas{\i}yla ele{\c{s}}tirel realizmin geni{\c{s}} {\"o}l{\c{c}}ekli meta-teorik {\c{c}}er{\c{c}}evesi b{\"u}t{\"u}nl{\"u}kl{\"u} olarak ele al{\i}nmakta ve kapsaml{\i} olmamakla birlikte s{\i}n{\i}rl{\i}l{\i}klar{\i}na da de{\u{g}}inilmektedir. Pozitivizm ve in{\c{s}}ac{\i}l{\i}k kar{\c{s}}{\i}s{\i}nda bir alternatif olan ele{\c{s}}tirel realizmin ulusal ba{\u{g}}lamda {\"o}zellikle ara{\c{s}}t{\i}rma pratikleri konusunda bilinirli{\u{g}}i olduk{\c{c}}a s{\i}n{\i}rl{\i}d{\i}r. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma ele{\c{s}}tirel realist bilimsel s{\"o}yleme katk{\i}da bulunarak bilinirli{\u{g}}ini art{\i}rmaya y{\"o}neliktir. Bu do{\u{g}}rultuda ele{\c{s}}tirel realizmin temel ilkeleri, kavramlar{\i}, somut ara{\c{s}}t{\i}rmalarda nas{\i}l kullan{\i}labilece{\u{g}}i sunulmaktad{\i}r. Felsefi ilkelerin teori ve ampirik ara{\c{s}}t{\i}rma ile sentezlenme bi{\c{c}}iminin g{\"o}sterilmesiyle kapsay{\i}c{\i} bir ele{\c{s}}tirel realist bilim anlay{\i}{\c{s}}{\i}n{\i}n ortaya konulmas{\i} ama{\c{c}}lanmaktad{\i}r. {\c{C}}al{\i}{\c{s}}ma, bu y{\"o}n{\"u}yle ele{\c{s}}tirel realizmin hem kuramsal tart{\i}{\c{s}}malarda hem de ampirik ara{\c{s}}t{\i}rmalarda daha g{\"o}r{\"u}n{\"u}r olmas{\i}na katk{\i}da bulunmaktad{\i}r.},
  affiliation = {BURSA TEKN{\.I}K {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I} and BA{\c{S}}KENT {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}
.bib

RIS

TY  - JOUR
AU  - Koçaş, Berkan
AU  - Kırıkçıoğlu, Duygu
TI  - Eleştirel Realizmde Bilgi Üretimi: Ontolojik, Epistemolojik ve Metodolojik İçerimler
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 43
IS  - 1
PY  - 2025
DA  - 2025/06/23/
SP  - 345
EP  - 359
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
DO  - 10.32600/huefd.1724911
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/elestirel-realizmde-bilgi-uretimi-ontolojik-epistemolojik-ve-metodolojik-icerimler
AB  - Bu çalışmada bir bilim anlayışı olarak eleştirel realizmin ontolojik, epistemolojik ve metodolojik boyutları ele alınmaktadır. Eleştirel realizmin ampirik, aktüel ve reel alanlar arasındaki ayrımdan hareket eden derinlikli ontolojisi, insanlardan bağımsız bir biçimde işleyen üretken mekanizmaların olduğu tabakalaşmış bir gerçekliğin varlığını ileri sürmektedir. Eleştirel realizm epistemolojik olarak bilginin üretiminin toplum tarafından koşullandığını ama bilginin kendisinin göreli olmadığını ve gerçek nedensel mekanizmalara/yapılara ulaşılabileceğini savunmaktadır. Metodolojik olarak ise nedensel süreçleri üreten mekanizmaları ortaya çıkarmak için geri çıkarım ve tikeldengelim gibi açıklayıcı stratejilere önem vermektedir. Eleştirel realizm bu boyutları -ontolojik, epistemolojik ve metodolojik- ampirik araştırma ile eklemlemekte ve tözsel-nedensel ilişkilere odaklanan yoğun araştırma ile biçimsel benzerlik ilişkilerine odaklanan yaygın araştırma tasarımını birbirinden ayırmaktadır. Genel olarak nicel ve nitel olarak anılan yöntemsel ayrıma karşıt olarak yoğun ve yaygın araştırma ayrımını kabul eden eleştirel realizm, farklı araştırma tasarımlarını rakip olmaktan çok tamamlayıcı görmekte, araştırma tasarımının araştırılan olgunun doğasına göre seçilmesi gerektiğini ve farklı tasarımların birleştirilebileceğini savunmaktadır. Bu çalışmada söz konusu boyutların birlikte ele alınmasıyla eleştirel realizmin geniş ölçekli meta-teorik çerçevesi bütünlüklü olarak ele alınmakta ve kapsamlı olmamakla birlikte sınırlılıklarına da değinilmektedir. Pozitivizm ve inşacılık karşısında bir alternatif olan eleştirel realizmin ulusal bağlamda özellikle araştırma pratikleri konusunda bilinirliği oldukça sınırlıdır. Bu çalışma eleştirel realist bilimsel söyleme katkıda bulunarak bilinirliğini artırmaya yöneliktir. Bu doğrultuda eleştirel realizmin temel ilkeleri, kavramları, somut araştırmalarda nasıl kullanılabileceği sunulmaktadır. Felsefi ilkelerin teori ve ampirik araştırma ile sentezlenme biçiminin gösterilmesiyle kapsayıcı bir eleştirel realist bilim anlayışının ortaya konulması amaçlanmaktadır. Çalışma, bu yönüyle eleştirel realizmin hem kuramsal tartışmalarda hem de ampirik araştırmalarda daha görünür olmasına katkıda bulunmaktadır.
KW  - Sosyolojik Metodoloji ve Araştırma Yöntemleri
LA  - tr
AD  - BURSA TEKNİK ÜNİVERSİTESİ
AD  - BAŞKENT ÜNİVERSİTESİ
ER  -
.ris