Radikal ve Ilımlı Aydınlanma Düşüncesi Bağlamında 'Candide' ile 'Pisagor’un Seyahatleri’nin Karşılaştırmalı İncelemesi

Özet

Bu çalışma, on sekizinci yüzyıl Aydınlanma düşüncesinin merkezî kavramları olan “akıl”, “din” ve “ütopya” ekseninde Voltaire’in Candide (1759) ve Sylvain Maréchal’in Pisagor’un Seyahatleri (1799) adlı eserlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Ruth Levitas, Jonathan Israel ve Bronisław Baczko’nun kuramsal yaklaşımlarından hareketle Aydınlanma’nın “ılımlı” ve “radikal” kolları kuramsal olarak ayrıştırılmış, bu iki eserin söz konusu ideolojik spektrum içindeki konumları irdelenmiştir. Candide, metafizik iyimserlik ve dinî fanatizmi ironik bir söylemle eleştirirken, Eldorado bölümü aracılığıyla erişilmez ve geçici bir ideal toplum örneği sunar; çözüm olarak ise bireysel ölçekte akıl, deneyim ve çalışmaya dayalı sınırlı bir yaşam pratiğini önerir. Bu tutum, Voltaire’in ılımlı Aydınlanma geleneğine yakın, temkinli ve gerçekçi bir ütopyacılık anlayışını yansıtmaktadır. Buna karşılık Pisagor’un Seyahatleri, antik bir bilgenin hayali yolculukları aracılığıyla kurumsal din eleştirisini, toplumsal eşitlik arayışını ve ateist bir toplum modelini güçlü biçimde ortaya koyar. Maréchal, radikal Aydınlanma geleneğine uygun olarak, özel mülkiyetin kaldırılması, komünal yaşamın benimsenmesi ve mutlak eşitliğin sağlanması gibi köklü toplumsal dönüşüm hedeflerini ütopyacı bir vizyonla temellendirir. Karşılaştırmalı değerlendirme, Voltaire’in eleştirel fakat sınırlı reform perspektifinin, Maréchal’in ise devrimci ve kökten dönüştürücü yaklaşımının Aydınlanma edebiyatındaki ideolojik çeşitliliği temsil ettiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, edebî metinler aracılığıyla Aydınlanma düşüncesinin içsel farklılaşmalarını görünür kılmayı, ütopya anlatılarının toplumsal ve siyasal eleştiri işlevlerini tarihsel bağlam içinde tartışmayı amaçlamaktadır.

Anahtar sözcükler

• Fransız Dili
• Edebiyatı ve Kültürü

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

1. Adams, S. (2019). Irony, contradiction, and Voltaire’s garden: Re-reading Candide. Indiana University Journal of Undergraduate Research, 5(1), 8–16. https://doi.org/10.14434/iujur.v5i1.27244
2. Alexander, J. (2020). Radical, sceptical and liberal Enlightenment. Journal of the Philosophy of History, 14(3), 257–283. https://doi.org/10.1163/18722636-12341444
3. Baczko, B. (1989). Utopian lights: The evolution of the idea of social progress (J. L. Greenberg, Çev.). Paragon House.
4. Bianchi, S. (2017). Révolution française et utopie. Annales historiques de la Révolution française, 388(2), 3–27. https://doi.org/10.3917/ahrf.388.0003
5. Coşkun, C. (2019). Aydınlanma dönemi’nin dönemin entelektüel tavrı açısından bilim kültürü tarihi içindeki yeri. Kafkas Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 24(Sonbahar), 463–478. https://doi.org/10.9775/kausbed.2019.048
6. Çiğdem, A. (1997). Aydınlanma düşüncesi. İletişim Yayınları.
7. Durant, W., & Durant, A. (1965). The age of Voltaire: The story of civilization. Simon & Schuster.
8. Dzwigala, W. (2003). Voltaire and the Polish Enlightenment: Religious responses. The Slavonic and East European Review, 81(1), 70–87. https://doi.org/10.1353/see.2003.0180
9. Edelstein, D. (2010). The Enlightenment: A genealogy. University of Chicago Press.
10. Fleischacker, S. (2013). What is Enlightenment? Routledge.
11. Godechot, J. (1986). La période révolutionnaire et impériale. Revue Historique, 275(1), 175–206.
12. Güvenç, C. (2020). Fransız burjuva devrimi: Bir Aydınlanma hareketi olarak mutlak monarşiden cumhuriyete geçiş. Kayseri Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi, 2(1), 64–73.
13. Israel, J. (2018). Radikal Aydınlanma ve modern demokrasinin kökenleri: Zihin devrimi (A. F. Yıldırım, Çev.). VakıfBank Kültür Yayınları.
14. Jacob, M. C. (1981). The radical Enlightenment: Pantheists, Freemasons, and Republicans. George Allen & Unwin.
15. Karmin, O. (1910). Sylvain Maréchal et le manifeste des égaux. Revue historique de la Révolution française, 1(4), 507–513.
16. Levitas, R. (2010). The concept of utopia (Reissue with new preface). Peter Lang.
17. Lhost, Claudine. (2012). The “problem of evil” in the context of the French Enlightenment: Bayle, Leibniz, Voltaire, de Sade [Doctoral Dissertation]. Murdoch University.
18. Mannuci, E. J. (1993). The anti-patriot patriarch: Utopianism in Sylvain Maréchal. History of European Ideas, 16(4–6), 627–632. https://doi.org/10.1016/0191-6599(93)90218-T
19. Mason, H. (1994). Voltaire et le conte philosophique. Revue Internationale de Philosophie, 48(187), 55–64.
20. Mason, H. T. (1992). Candide: Optimism demolished. Twayne’s Masterwork Studies No. 104. Twayne Publishers.
21. McGregor, R. R., Jr. (1980). Pangloss’ final observation, an ironic flaw in Voltaire’s Candide. Romance Notes, 20(3), 361–365.
22. Meçin, Mahmut. (2021). Aydınlanma felsefesinde Voltaire’in yeri ve Osmanlı aydınları üzerinde etkisi. Kilis 7 Aralık Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, 8(1), 307–340. https://doi.org/10.46353/k7auifd.883488
23. Minerva, N. (1994). Review of [Candide: Optimism Demolished, by H. Mason]. Utopian Studies, 5(2), 166–168.
24. Mucignat, R., & Perovic, S. (2016). Narrating revolutionary failure in Sylvain Maréchal and Vincenzo Cuoco: The legend of Pythagoras. Early Modern French Studies, 38(2), 178–192. https://doi.org/10.1080/20563035.2016.1235374
25. Outram, D. (2022). Science, Enlightenment and Revolution: Selected Papers, 1976–2019. Routledge.
26. Özkaya, E. (2018). Voltaire’in Candide eserinde alaycı nedensellikler. Cumhuriyet Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Sosyal Bilimler Dergisi (CUJOSS), 42(2), 118–125.
27. Scherr, A. (2006). Candide’s Pangloss: Voltaire’s tragicomic hero. Romance Notes, 47(1), 87–96.
28. Soboul, A. (1980). The Sans-Culottes. Princeton University Press. (Not: Bu eserin yazarı Albert Soboul'dür. Kaynak alıntıları Princeton University Press tarafından 1980 yılında yayımlanan baskıdan alınmıştır.)
29. Speltz, A. (2017). War and sentimentalism: Irony in Voltaire’s Candide, Sterne’s Tristram Shandy, and Lessing’s Minna von Barnhelm. Canadian Review of Comparative Literature, 44(2), 282–298.
30. Şahbaz, E. (2013). Voltaire’in Zadig, Micromegas, Candide adlı yapıtlarında yolculuğun işlevi. Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 15, 67–76. https://doi.org/10.5505/pausbed.2013.383968
31. Vila, A. C. (1998). Enlightenment and pathology: Sensibility in the literature and medicine of eighteenth-century France. The Johns Hopkins University Press. [i, 3, 4]
32. Voltaire. (1892). Candide (Illustrations de Mittis). E. Dentu.
33. Yücedağ, İbrahim. (2011). Ütopya ve toplum sınıflamaları ilişkisi üzerine. Uluslararası İnsan Bilimleri Dergisi, 8(1), 199-212.
34. Zariç, S. (2022). Genel hatlarıyla Aydınlanma felsefesi ve Aydınlanmaya yol açan tarihsel süreç. International Academic Social Resources Journal, 7(43), 1342–1347. https://doi.org/10.29228/ASRJOURNAL.65827
35. Zeste de Savoir. (2021). Samoslu Pisagor: efsane mi gerçek mi? Pisagor Teoremi ve Tarihi içinde. Erişim tarihi 16 Temmuz 2025, https://zestedesavoir.com/tutoriels/676/theoreme-et-histoire-de-pythagore/713_aspect historique/3315_pythagore-de-samos-mythe-ou-realite/

Bu yayına atıf

@article{morkoc2025radikal,
  author = {Morko{\c{c}}, Dr. Hasan},
  title = {{Radikal ve Il{\i}ml{\i} Ayd{\i}nlanma D{\"u}{\c{s}}{\"u}ncesi Ba{\u{g}}lam{\i}nda 'Candide' ile 'Pisagor'un Seyahatleri'nin Kar{\c{s}}{\i}la{\c{s}}t{\i}rmal{\i} {\.I}ncelemesi}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {43},
  number = {1},
  pages = {379--398},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {7},
  issn = {1301-5737},
  doi = {10.32600/huefd.1744077},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/radikal-ve-ilimli-aydinlanma-dusuncesi-baglaminda-candide-ile-pisagorun-seyahatlerinin-karsilastirmali-incelemesi},
  language = {tr},
  keywords = {Frans{\i}z Dili, Edebiyat{\i} ve K{\"u}lt{\"u}r{\"u}},
  abstract = {Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma, on sekizinci y{\"u}zy{\i}l Ayd{\i}nlanma d{\"u}{\c{s}}{\"u}ncesinin merkez{\^{\i}} kavramlar{\i} olan ``ak{\i}l'', ``din'' ve ``{\"u}topya'' ekseninde Voltaire'in Candide (1759) ve Sylvain Mar{\'{e}}chal'in Pisagor'un Seyahatleri (1799) adl{\i} eserlerini kar{\c{s}}{\i}la{\c{s}}t{\i}rmal{\i} olarak incelemektedir. Ruth Levitas, Jonathan Israel ve Bronis{\l}aw Baczko'nun kuramsal yakla{\c{s}}{\i}mlar{\i}ndan hareketle Ayd{\i}nlanma'n{\i}n ``{\i}l{\i}ml{\i}'' ve ``radikal'' kollar{\i} kuramsal olarak ayr{\i}{\c{s}}t{\i}r{\i}lm{\i}{\c{s}}, bu iki eserin s{\"o}z konusu ideolojik spektrum i{\c{c}}indeki konumlar{\i} irdelenmi{\c{s}}tir. Candide, metafizik iyimserlik ve din{\^{\i}} fanatizmi ironik bir s{\"o}ylemle ele{\c{s}}tirirken, Eldorado b{\"o}l{\"u}m{\"u} arac{\i}l{\i}{\u{g}}{\i}yla eri{\c{s}}ilmez ve ge{\c{c}}ici bir ideal toplum {\"o}rne{\u{g}}i sunar; {\c{c}}{\"o}z{\"u}m olarak ise bireysel {\"o}l{\c{c}}ekte ak{\i}l, deneyim ve {\c{c}}al{\i}{\c{s}}maya dayal{\i} s{\i}n{\i}rl{\i} bir ya{\c{s}}am prati{\u{g}}ini {\"o}nerir. Bu tutum, Voltaire'in {\i}l{\i}ml{\i} Ayd{\i}nlanma gelene{\u{g}}ine yak{\i}n, temkinli ve ger{\c{c}}ek{\c{c}}i bir {\"u}topyac{\i}l{\i}k anlay{\i}{\c{s}}{\i}n{\i} yans{\i}tmaktad{\i}r. Buna kar{\c{s}}{\i}l{\i}k Pisagor'un Seyahatleri, antik bir bilgenin hayali yolculuklar{\i} arac{\i}l{\i}{\u{g}}{\i}yla kurumsal din ele{\c{s}}tirisini, toplumsal e{\c{s}}itlik aray{\i}{\c{s}}{\i}n{\i} ve ateist bir toplum modelini g{\"u}{\c{c}}l{\"u} bi{\c{c}}imde ortaya koyar. Mar{\'{e}}chal, radikal Ayd{\i}nlanma gelene{\u{g}}ine uygun olarak, {\"o}zel m{\"u}lkiyetin kald{\i}r{\i}lmas{\i}, kom{\"u}nal ya{\c{s}}am{\i}n benimsenmesi ve mutlak e{\c{s}}itli{\u{g}}in sa{\u{g}}lanmas{\i} gibi k{\"o}kl{\"u} toplumsal d{\"o}n{\"u}{\c{s}}{\"u}m hedeflerini {\"u}topyac{\i} bir vizyonla temellendirir. Kar{\c{s}}{\i}la{\c{s}}t{\i}rmal{\i} de{\u{g}}erlendirme, Voltaire'in ele{\c{s}}tirel fakat s{\i}n{\i}rl{\i} reform perspektifinin, Mar{\'{e}}chal'in ise devrimci ve k{\"o}kten d{\"o}n{\"u}{\c{s}}t{\"u}r{\"u}c{\"u} yakla{\c{s}}{\i}m{\i}n{\i}n Ayd{\i}nlanma edebiyat{\i}ndaki ideolojik {\c{c}}e{\c{s}}itlili{\u{g}}i temsil etti{\u{g}}ini g{\"o}stermektedir. Bu ba{\u{g}}lamda {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma, edeb{\^{\i}} metinler arac{\i}l{\i}{\u{g}}{\i}yla Ayd{\i}nlanma d{\"u}{\c{s}}{\"u}ncesinin i{\c{c}}sel farkl{\i}la{\c{s}}malar{\i}n{\i} g{\"o}r{\"u}n{\"u}r k{\i}lmay{\i}, {\"u}topya anlat{\i}lar{\i}n{\i}n toplumsal ve siyasal ele{\c{s}}tiri i{\c{s}}levlerini tarihsel ba{\u{g}}lam i{\c{c}}inde tart{\i}{\c{s}}may{\i} ama{\c{c}}lamaktad{\i}r.},
  affiliation = {KAFKAS {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}

TY  - JOUR
AU  - Morkoç, Dr. Hasan
TI  - Radikal ve Ilımlı Aydınlanma Düşüncesi Bağlamında 'Candide' ile 'Pisagor’un Seyahatleri’nin Karşılaştırmalı İncelemesi
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 43
IS  - 1
PY  - 2025
DA  - 2025/07/16/
SP  - 379
EP  - 398
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
DO  - 10.32600/huefd.1744077
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/radikal-ve-ilimli-aydinlanma-dusuncesi-baglaminda-candide-ile-pisagorun-seyahatlerinin-karsilastirmali-incelemesi
AB  - Bu çalışma, on sekizinci yüzyıl Aydınlanma düşüncesinin merkezî kavramları olan “akıl”, “din” ve “ütopya” ekseninde Voltaire’in Candide (1759) ve Sylvain Maréchal’in Pisagor’un Seyahatleri (1799) adlı eserlerini karşılaştırmalı olarak incelemektedir. Ruth Levitas, Jonathan Israel ve Bronisław Baczko’nun kuramsal yaklaşımlarından hareketle Aydınlanma’nın “ılımlı” ve “radikal” kolları kuramsal olarak ayrıştırılmış, bu iki eserin söz konusu ideolojik spektrum içindeki konumları irdelenmiştir. Candide, metafizik iyimserlik ve dinî fanatizmi ironik bir söylemle eleştirirken, Eldorado bölümü aracılığıyla erişilmez ve geçici bir ideal toplum örneği sunar; çözüm olarak ise bireysel ölçekte akıl, deneyim ve çalışmaya dayalı sınırlı bir yaşam pratiğini önerir. Bu tutum, Voltaire’in ılımlı Aydınlanma geleneğine yakın, temkinli ve gerçekçi bir ütopyacılık anlayışını yansıtmaktadır. Buna karşılık Pisagor’un Seyahatleri, antik bir bilgenin hayali yolculukları aracılığıyla kurumsal din eleştirisini, toplumsal eşitlik arayışını ve ateist bir toplum modelini güçlü biçimde ortaya koyar. Maréchal, radikal Aydınlanma geleneğine uygun olarak, özel mülkiyetin kaldırılması, komünal yaşamın benimsenmesi ve mutlak eşitliğin sağlanması gibi köklü toplumsal dönüşüm hedeflerini ütopyacı bir vizyonla temellendirir. Karşılaştırmalı değerlendirme, Voltaire’in eleştirel fakat sınırlı reform perspektifinin, Maréchal’in ise devrimci ve kökten dönüştürücü yaklaşımının Aydınlanma edebiyatındaki ideolojik çeşitliliği temsil ettiğini göstermektedir. Bu bağlamda çalışma, edebî metinler aracılığıyla Aydınlanma düşüncesinin içsel farklılaşmalarını görünür kılmayı, ütopya anlatılarının toplumsal ve siyasal eleştiri işlevlerini tarihsel bağlam içinde tartışmayı amaçlamaktadır.
KW  - Fransız Dili
KW  - Edebiyatı ve Kültürü
LA  - tr
AD  - KAFKAS ÜNİVERSİTESİ
ER  -