Tanıtım ortamı: HB Tech'in Hacettepe Üniversitesi için hazırladığı JournTech demosudur, üniversitenin resmî sitesi değildir. Künyeler herkese açık kaynaklardan örnek olarak alınmıştır; başvuru ve hakem örnekleri kurgusaldır.
EN
Makale

Evliya Çelebi Seyahatnâmesi ve Saltuknâme’de Cadı Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme

Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 42, Sayı 2 (2024) s. 676–687

AtıfYayına harici sitede erişin

Bu kayıt derginin DergiPark arşivinden aktarılmıştır; özgün sayfası: DergiPark

Özet

Bir toplumun sosyo-kültürel özellikleri ve hayat tarzı hakkında veri sunan önemli kaynaklardan biri de o topluma ait olan yazılı ve sözlü anlatılardır. Bu anlatı türlerinden biri olan seyahatnameler özellikle tarihi anlamda başvurulabilecek en öncelikli kaynaklardan biri olmakla beraber aynı zamanda dönemin kültürel ve toplumsal yaşamını da en canlı şekilde yansıtan türlerden biridir. Bu anlamda özellikle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi Türk kültür ve tarihi açısından incelenmesi gereken bir eserdir. Sözlü ve yazılı edebi türler ait olduğu toplumun tarihi ve kültürel değerlerine ışık tutar. Saltuknâme bu anlamda önem taşıyan Türk destanlarındandır. Türk tarihi ve folkloru açısından mühim olan bu her iki eser de farklı türlerde yazılmış olmalarına rağmen benzer pek çok motife sahiptirler. Bu motiflerden biri de halk kültür ve anlatılarında önemli yer kaplayan cadı motifidir. Cadılar Türk kültüründe yer alan doğaüstü varlıklardan biridir. Zamanla sanat ve edebiyata da sirayet eden bu tabiatüstü varlık dünyada olduğu kadar Türk tarihi ve edebiyatında da geniş yer alır. Bu çalışmada Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi ve Saltuknâme destanında bulunan ortak motiflerden biri olan cadı motifi incelenmiştir. Karşılaştırmalı bir çalışma yapılmış, öncelikle cadı motifi her iki eserde ayrı ayrı ele alınmış, daha sonra motifin metinler üzerinde işlenişi tip, şekil ve muhteva yönünden benzerlikleri ve farklılıkları mukayese edilerek çalışma tamamlanmıştır.

Özet (İngilizce, çeviri)

A Comparative Study on the Witch Motif in Evliya Çelebi’s Travelogue and Saltuknâme Epic

One of the important sources that provide data about the socio-cultural characteristics and lifestyle of a society is the written and oral narratives belonging to that society. Travelogues, one of these narrative types, are one of the most comprehensive sources that can be consulted throughout history, and at the same time, one of the most vividly reflecting contemporary cultural and social life. In this sense, Evliya Çelebi's Travelogue is a work that should be examined in terms of Turkish culture and history. It sheds light on the historical and cultural values of the society to which it belongs to the oral and written literary genres. Saltukname is one of the important Turkish epics in this sense. Although these two works, which are important in terms of Turkish history and folklore, were written in different genres, they have many similar motifs. One of these motifs is the witch motif, which has an important place in folk culture and narratives. Witches are one of the supernatural beings in Turkish culture. This supernatural being, which has spread to art and literature over time, has a wide place in Turkish history and literature as well as in the world. In this study, the witch motif, one of the common motifs found in Evliya Çelebi's Seyahatname and Saltukname epic, was examined. A comparative study was conducted, first the witch motif was discussed separately in both works, then the study was completed by comparing the similarities and differences in the type, shape and content of the motif in the texts.

Anahtar sözcükler

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

  1. Aksan, Y. (2013). 1450-1750 yılları arasında Avrupa’da cadılık 1450-1750. Tarih İncelemeleri Dergisi, 28(2), 355-368.
  2. Atnur, G. (2007). Tatar halk anlatılarında şüreli tipi. Milli Folklor, 73, 26-30.
  3. Aycibin, Z. (2008). Osmanlı Devleti’nde cadılar üzerine bir değerlendirme. OTAM Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 24(24), 55-70.
  4. Bitik, B. Ö. (2011). Evliya Çelebi Seyahatnamesinde cadi, obur, büyücü anlatıları ve kurgudaki işlevleri. Millî Folklor, 23, 92.
  5. Boratav, P. N. (2013). 100 soruda Türk folkloru. Bilgesu Yayıncılık.
  6. Çobanoğlu, Ö. (2021). Türk halk kültüründe memoratlar ve halk inançları (3. Bs.). Akçağ.
  7. Çoruhlu, Y. (2012). Türk mitolojisinin ana hatları. Kabalcı Yayıncılık.
  8. Duvarcı, A. (2005). Türklerde tabiat üstü varlıklar ve bunlarla ilgili kabuller, inanmalar, uygulamalar. Bilig, 32, 125-144.
  9. Ebu’l Hayr-ı Rûmî. (2007). Saltıknâme (Saltık Gazi destanı). (N. Demir, M. D. Erdem, Yay. haz.). Destan Yayınları.
  10. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. (2003). (S. A. Kahraman, Y. Dağlı, Yay. haz.). C. III, Yapı Kredi Yayınları.
  11. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi. (2003). (R. Dankoff, S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Yay. haz.). C. VII, Yapı Kredi Yayınları.
  12. Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi (2003). (R. Dankoff, S. A. Kahraman ve Y. Dağlı, Yay. haz). C. VIII, Yapı Kredi Yayınları.
  13. Gümüştepe, P. N. (2022). Mitolojiden destana: Saltuknâme destanında halk anlatıları arasındaki etkileşimin izleri. Korkut Ata Türkiyat Araştırmaları Dergisi, 9, 568-589. https://doi.org/10.51531/korkutataturkiyat.1192302
  14. İnan, A. (1995). Tarihte ve bugün şamanizm materyaller ve araştırmalar. Türk Tarih Kurumu.
  15. İz, F. (1989). Evliyâ Çelebi ve Seyâhatnamesi. Belleten, 53(207-208), 709-734.
  16. Küçük, A. (2011). Doğu Karadeniz yöresi doğum sonrası inanış ve uygulamalarında cadı/obur. Karadeniz Uluslararası Bilimsel Dergi, 12, 123-136.
  17. Onay, A. T. (2016). Açıklamalı divan şiiri sözlüğü eski Türk edebiyatında mazmunlar ve izahı. Kurgan Edebiyat Yayınları.
  18. Tutaysalgır O. ve Arı S. (2023). Aslan sembolizminin tarihsel yolculuğu ve güncel logo tasarımlarında kullanımı. Motif Akademi Halkbilimi Dergisi, 16(41), 434-453. https://doi.org/10.12981/mahder.1119532
  19. Özay, Y. (2012). Evliyâ Çelebi'nin acayip ve garip dünyası [Doktora Tezi]. Bilkent Üniversitesi.
  20. Öztürk, Ş. (2019). Türk kültüründe aslan. Uluslararası Türk Dünyası Araştırmaları Dergisi, 2(2), 18-39. Sakaoğlu S. ve Duymaz A. (2011). İslamiyet öncesi Türk destanları (incelemeler-metinler) (6. Bs.). Ötüken Yayımları Yayımevi.
  21. Büyük Türkçe Sözlük. (2011). (Ş. H. Akalın, Yay. haz.). Türk Dil Kurumu Yayınları.
  22. Yaltırık, M. B. (2013). Türk kültüründe hortlak-cadı inanışları. Tarih Okulu Dergisi, XVI, 187-232.

Bu yayına atıf

APA 7

Akelma, Ş. (2024). Evliya Çelebi Seyahatnâmesi ve Saltuknâme’de Cadı Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 42(2), 676–687. https://doi.org/10.32600/huefd.1648451

BibTeX

@article{akelma2024evliya,
  author = {Akelma, {\c{S}}eyma},
  title = {{Evliya {\c{C}}elebi Seyahatn{\^a}mesi ve Saltukn{\^a}me'de Cad{\i} Motifi {\"U}zerine Kar{\c{s}}{\i}la{\c{s}}t{\i}rmal{\i} Bir {\.I}nceleme}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {42},
  number = {2},
  pages = {676--687},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2024},
  issn = {1301-5737},
  doi = {10.32600/huefd.1648451},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/evliya-celebi-seyahatnamesi-ve-saltuknamede-cadi-motifi-uzerine-karsilastirmali-bir-inceleme},
  language = {tr},
  keywords = {Turkish Folklore in the T{\"u}rkiye Field},
  abstract = {Bir toplumun sosyo-k{\"u}lt{\"u}rel {\"o}zellikleri ve hayat tarz{\i} hakk{\i}nda veri sunan {\"o}nemli kaynaklardan biri de o topluma ait olan yaz{\i}l{\i} ve s{\"o}zl{\"u} anlat{\i}lard{\i}r. Bu anlat{\i} t{\"u}rlerinden biri olan seyahatnameler {\"o}zellikle tarihi anlamda ba{\c{s}}vurulabilecek en {\"o}ncelikli kaynaklardan biri olmakla beraber ayn{\i} zamanda d{\"o}nemin k{\"u}lt{\"u}rel ve toplumsal ya{\c{s}}am{\i}n{\i} da en canl{\i} {\c{s}}ekilde yans{\i}tan t{\"u}rlerden biridir. Bu anlamda {\"o}zellikle Evliya {\c{C}}elebi Seyahatn{\^a}mesi T{\"u}rk k{\"u}lt{\"u}r ve tarihi a{\c{c}}{\i}s{\i}ndan incelenmesi gereken bir eserdir. S{\"o}zl{\"u} ve yaz{\i}l{\i} edebi t{\"u}rler ait oldu{\u{g}}u toplumun tarihi ve k{\"u}lt{\"u}rel de{\u{g}}erlerine {\i}{\c{s}}{\i}k tutar. Saltukn{\^a}me bu anlamda {\"o}nem ta{\c{s}}{\i}yan T{\"u}rk destanlar{\i}ndand{\i}r. T{\"u}rk tarihi ve folkloru a{\c{c}}{\i}s{\i}ndan m{\"u}him olan bu her iki eser de farkl{\i} t{\"u}rlerde yaz{\i}lm{\i}{\c{s}} olmalar{\i}na ra{\u{g}}men benzer pek {\c{c}}ok motife sahiptirler. Bu motiflerden biri de halk k{\"u}lt{\"u}r ve anlat{\i}lar{\i}nda {\"o}nemli yer kaplayan cad{\i} motifidir. Cad{\i}lar T{\"u}rk k{\"u}lt{\"u}r{\"u}nde yer alan do{\u{g}}a{\"u}st{\"u} varl{\i}klardan biridir. Zamanla sanat ve edebiyata da sirayet eden bu tabiat{\"u}st{\"u} varl{\i}k d{\"u}nyada oldu{\u{g}}u kadar T{\"u}rk tarihi ve edebiyat{\i}nda da geni{\c{s}} yer al{\i}r. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada Evliy{\^a} {\c{C}}elebi Seyahatn{\^a}mesi ve Saltukn{\^a}me destan{\i}nda bulunan ortak motiflerden biri olan cad{\i} motifi incelenmi{\c{s}}tir. Kar{\c{s}}{\i}la{\c{s}}t{\i}rmal{\i} bir {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma yap{\i}lm{\i}{\c{s}}, {\"o}ncelikle cad{\i} motifi her iki eserde ayr{\i} ayr{\i} ele al{\i}nm{\i}{\c{s}}, daha sonra motifin metinler {\"u}zerinde i{\c{s}}leni{\c{s}}i tip, {\c{s}}ekil ve muhteva y{\"o}n{\"u}nden benzerlikleri ve farkl{\i}l{\i}klar{\i} mukayese edilerek {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma tamamlanm{\i}{\c{s}}t{\i}r.}
}
.bib

RIS

TY  - JOUR
AU  - Akelma, Şeyma
TI  - Evliya Çelebi Seyahatnâmesi ve Saltuknâme’de Cadı Motifi Üzerine Karşılaştırmalı Bir İnceleme
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 42
IS  - 2
PY  - 2024
SP  - 676
EP  - 687
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
DO  - 10.32600/huefd.1648451
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/evliya-celebi-seyahatnamesi-ve-saltuknamede-cadi-motifi-uzerine-karsilastirmali-bir-inceleme
AB  - Bir toplumun sosyo-kültürel özellikleri ve hayat tarzı hakkında veri sunan önemli kaynaklardan biri de o topluma ait olan yazılı ve sözlü anlatılardır. Bu anlatı türlerinden biri olan seyahatnameler özellikle tarihi anlamda başvurulabilecek en öncelikli kaynaklardan biri olmakla beraber aynı zamanda dönemin kültürel ve toplumsal yaşamını da en canlı şekilde yansıtan türlerden biridir. Bu anlamda özellikle Evliya Çelebi Seyahatnâmesi Türk kültür ve tarihi açısından incelenmesi gereken bir eserdir. Sözlü ve yazılı edebi türler ait olduğu toplumun tarihi ve kültürel değerlerine ışık tutar. Saltuknâme bu anlamda önem taşıyan Türk destanlarındandır. Türk tarihi ve folkloru açısından mühim olan bu her iki eser de farklı türlerde yazılmış olmalarına rağmen benzer pek çok motife sahiptirler. Bu motiflerden biri de halk kültür ve anlatılarında önemli yer kaplayan cadı motifidir. Cadılar Türk kültüründe yer alan doğaüstü varlıklardan biridir. Zamanla sanat ve edebiyata da sirayet eden bu tabiatüstü varlık dünyada olduğu kadar Türk tarihi ve edebiyatında da geniş yer alır. Bu çalışmada Evliyâ Çelebi Seyahatnâmesi ve Saltuknâme destanında bulunan ortak motiflerden biri olan cadı motifi incelenmiştir. Karşılaştırmalı bir çalışma yapılmış, öncelikle cadı motifi her iki eserde ayrı ayrı ele alınmış, daha sonra motifin metinler üzerinde işlenişi tip, şekil ve muhteva yönünden benzerlikleri ve farklılıkları mukayese edilerek çalışma tamamlanmıştır.
KW  - Turkish Folklore in the Türkiye Field
LA  - tr
ER  -
.ris