On Sekizinci Yüzyıl Osmanlı Mısırı’nda İltizam Mekanizması: Toprak, Vergi ve Mültezimler

Özet

Bu çalışmanın amacı, on sekizinci yüzyılda Osmanlı Mısır taşrasında mültezim ile fellah arasında kurulan ilişkilerin siyasi ve ekonomik bağlamını inceleyerek, eyalet içerisindeki iktisadi faaliyetlerin aktörler üzerinden nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışma, taşrada vergi faaliyetlerinin nasıl yürütüldüğünü, iltizam sisteminin eyalet ekonomisindeki yerini, mültezimlerin iktisadi ve siyasi pozisyonlarının doğurduğu ekonomik sonuçları ele almaktadır. Çalışma, longue durée yaklaşımıyla on sekizinci yüzyıl boyunca Mısır’daki idari ve mali dönüşümü bütüncül bir zaman perspektifi içinde değerlendirmektedir. Araştırma başta Başkanlık Osmanlı Arşivleri; mukataa ve ruznamçe defterleri, olmak üzere, evkaf ve icmal kayıtları ile Description de L’Egypte gibi çağdaş gözlem metinlerine dayanmaktadır. Bu kaynaklar üzerinden hem mültezimlerin iltizam hisseleri ve sosyal statüleri arasındaki ilişki hem de iltizam gelirlerinin devlet ile mültezimler arasında nasıl dağıldığı nicel olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, mültezimlik kurumunun yalnızca mali bir işletme hakkı değil, aynı zamanda yerel otorite ve siyasal nüfuzun paylaşımında belirleyici bir araç haline geldiğini göstermektedir. Sonuç olarak, iltizam sistemi Mısır’da ekonomik, kaynakların örgütlenmesinin ötesine geçerek, Memlük kökenli mültezimlerin taşrada yükselen iktidar merkezlerini oluşturduğu çok katmanlı bir güç mekanizmasına dönüşmüştür.

Anahtar sözcükler

• Osmanlı Sosyoekonomik Tarihi

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

1. Abdul Rahim, A R. (1976). Financial Burdens on the Peasants under the Aegis of the Itizam System in Egypt. Journal of Asian and African Studies, 12, 122-137.
2. Abdul Rahim, A R. (1986). Al-Rif’a al’ Mısr-i fi al’Karn As’samiun Öşr. Ayn Şems Üniversitesi Yayınları.
3. Abdul Rahim- Nagata, A R- Y. (1995). The iltizam system in Egypt and iltizam system in Egypt and Turkey: A comparative study. Studies on the Social and Economic History of the Ottoman Empire (Y. Nagata, Yay. Haz.). Akademi Kitabevi.
4. Al- Shirbini, Yusuf. Brains confounded by the ode of Abu Shaduf Expounded, (2. Cilt). (H. Devies, J. E. Montgomery, G. J. van Gelder, P. F. Kennedy, Yay. haz.). NYU Press.
5. Baer, G. (1982). Fellah and townsmanin the Middle East. Frank Cass.
6. Barkan, Ö. (1980). Türkiye’de toprak meselesi. Gözlem Yayınları.
7. Barkey, K. (1994). Bandits and bureaucrats: The Ottoman route to state centralization. Cornell University Press.
8. Cahen, Claude. (1993). Miri. C.E. Bosworth, E. Van Donzel, W.P. Heinrichs, Ch. Pellat (Yay. haz.), The Encyclopaedia of Islam Second Edition (7. Cilt) içinde (s. 125). Brill.
9. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi (BOA): A.DVNSMHM.d. 60-293; A.DVNSMHM.d. 78-1940; BŞM.MSR.d. 16893; MAD.d. 1350; MAD.d. 2550; TSMA.E. 394; TSMA.E. 1292-52; C.EV. 366-18581/1; C.ML. 622-25619; A. DVNSMHM.d.34-616; C.ML.651-26681.
10. Cuno, K M. (1980). The origins of private ownership of land in Egypt: A reappraisal. International Hournal of Middle East Studies, 12, 245-275.
11. Cuno, K M. (1995). Was the land of Ottoman Syria miri or milk? An examination of juridical differences within the Hanafi school. Studia Islamica, 81, 121-152.
12. Çakır, B. (2003). Osmanlı mukataa sistemi. Kitabevi Yayınları.
13. Çelebi, E. (2007). Evliya Çelebi seyahatnamesi, (C. 10), (Y. Dağlı, S. A. Kahraman, R. Dankoff, Yay. Haz.). YKY.
14. Es-Seyyid, S M. (1994). TDV İslam Ansiklopedisi (C.9). TDV. ss. 214-215.
15. Estéve, M. R X. (1809). Memoire Sur Les Finances De L’Egypte. Description de l'Égypte (Premiére Edition). De L’Imprimerie Impériale. 299-369.
16. Genç, M. (2014). Osmanlı İmparatorluğu’nda devlet ve ekonomi. Ötüken Yayınları.
17. Genç, O O. (2021). Osmanlı Mısır’ında bir yere hazine örneği “Keşufiyye” (1711-1795) [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
18. Girard, M P S. (1822), Description de l'Égypte, Mémoire Sur L’Agriculture, L’Industrie et le Commerce De L’Egypte. De L’Imprimerie Royale.
19. Güner, S . (2013). Mısır’da asi bir Memlük: Bulutkapan Ali Bey (El KEBİR) (1768/69-1773). Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih Coğrafya Fakültesi Dergisi, 53(1), 155-182.
20. Güner Özden, S. (2021). Mehmed Ali Paşa Mısır’ında ngarya: Kapitalist tarım ve köylü emeğinin dönüşümü. Amme İdaresi Dergisi, 54(1), 1-29.
21. Gül, Ş Ş. (2018). 18. Yüzyılda Mısır’da Şeyhü’l beledlik [Yüksek Lisans Tezi]. Hacettepe Üniversitesi, Ankara.
22. Hathaway, J. (2003). A tale of two factions. State University of New York Press.
23. Hathaway, J. (2007). ‘Mamluk households’ and ‘Mamluk factions’ in Ottoman Egypt: A reconsideration. T. Philipp & U. Haarmann (Yay. haz.), The Mamluks in Egyptian politics and society içinde (ss. 107-119). Cambridge University Press.
24. Hinz, W. (1990). İslam’da ölçü sistemleri. Türklük Araştırmaları Dergisi, 5, 1-82.
25. İnalcık, H. (2008). Doğu Batı makaleler II. Doğu Batı Yayınları.
26. İnalcık, H. (1977). Centralization and decentralization in the Ottoman administration. T. Naff & R. Owen (Yay. haz.), Studies in Eighteenth Century Islamic History içinde (ss. 27-52). Carbondale-Edwardsville.
27. Jomard, F. (1809). Mémoire Sur Le Systém Métrique des Anciens Egyptiens. Description de l'Égypte (Premiére Edition). De L’Imprimerie Impériale. 495-.794.
28. Kavak Çeken, Ç. (2021). İltizam sistemi ve mültezimin vergi tahsiline müdahale ile ilgili ahkam kayıtlarına yansıyan örnek ihtilaflar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 14(81), 111-133.
29. Kavak Çeken, Ç. (2016). 3 No’lu İstanbul ahkâm defterinde yer alan tarımsal ihtilafların değerlendirilmesi. Elektronik Sosyal Bilimler Dergisi, 15(59), 1372-1391. https://doi.org/10.17755/esosder.263239
30. Kenanoğlu, M M. (2020). Miri Arazi. TDV İslam Ansiklopedisi (C.30). TDV, 14-81, ss. 157-160.
31. Kenanoğlu, M M. (2020). Mülk. TDV İslam Ansiklopedisi (C.31). TDV, ss. 539-540.
32. Lancred M A. (1809). Mémoire Sur Le Systéme D’Imposition Territoriale et Sur L’Administration Des Provinces De L’Egypte. Description de l'Égypte (Premiére Edition). De L’Imprimerie Impériale. 233- 298.
33. Mikhail, A. (2011). Nature and Empire in Ottoman Egypt. Cambridge University Press.
34. Özvar, E. (2003). Osmanlı maliyesinde malikane uygulaması. Kitabevi Yayınları.
35. Öz, M. (2007) “Reaya”, TDV İslam Ansiklopedisi (C.34). TDV, ss. 490-493.
36. Rivlin, H A B. (1961). The agricultural policy of Muhammad Ali in Egypt. Harvard University Press.
37. Rizk Khoury, D. (1998). State and provincial society in the Ottoma Empire Mosul, 1540-1834. Cambridge University Press.
38. Shaw, S. J. (1962a). The financial and administrative organization and development of Ottoman Egypt 1517-1798. Princeton University Press.
39. Shaw, S. J. (1962b). The land law of Ottoman Egypt (960/1553): A contribution to the study of landholding in the early years of Ottoman rule in Egypt. Der Islam, 38, 106- 137.
40. Yusuf Artin Bey. (1885). Right of landed property in Egypt (E. A. van Dyck, çev).Wyman & Sons.

Bu yayına atıf

@article{genc2025sekizinci,
  author = {Gen{\c{c}}, Osman Onur},
  title = {{On Sekizinci Y{\"u}zy{\i}l Osmanl{\i} M{\i}s{\i}r{\i}'nda {\.I}ltizam Mekanizmas{\i}: Toprak, Vergi ve M{\"u}ltezimler}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {0},
  number = {Advanced Online},
  pages = {588--605},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {7},
  issn = {1301-5737},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/on-sekizinci-yuzyil-osmanli-misirinda-iltizam-mekanizmasi-toprak-vergi-ve-multezimler},
  language = {tr},
  keywords = {Osmanl{\i} Sosyoekonomik Tarihi},
  abstract = {Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}man{\i}n amac{\i}, on sekizinci y{\"u}zy{\i}lda Osmanl{\i} M{\i}s{\i}r ta{\c{s}}ras{\i}nda m{\"u}ltezim ile fellah aras{\i}nda kurulan ili{\c{s}}kilerin siyasi ve ekonomik ba{\u{g}}lam{\i}n{\i} inceleyerek, eyalet i{\c{c}}erisindeki iktisadi faaliyetlerin akt{\"o}rler {\"u}zerinden nas{\i}l {\c{s}}ekillendi{\u{g}}ini ortaya koymakt{\i}r. Bu ba{\u{g}}lamda {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma, ta{\c{s}}rada vergi faaliyetlerinin nas{\i}l y{\"u}r{\"u}t{\"u}ld{\"u}{\u{g}}{\"u}n{\"u}, iltizam sisteminin eyalet ekonomisindeki yerini, m{\"u}ltezimlerin iktisadi ve siyasi pozisyonlar{\i}n{\i}n do{\u{g}}urdu{\u{g}}u ekonomik sonu{\c{c}}lar{\i} ele almaktad{\i}r. {\c{C}}al{\i}{\c{s}}ma, longue dur{\'{e}}e yakla{\c{s}}{\i}m{\i}yla on sekizinci y{\"u}zy{\i}l boyunca M{\i}s{\i}r'daki idari ve mali d{\"o}n{\"u}{\c{s}}{\"u}m{\"u} b{\"u}t{\"u}nc{\"u}l bir zaman perspektifi i{\c{c}}inde de{\u{g}}erlendirmektedir. Ara{\c{s}}t{\i}rma ba{\c{s}}ta Ba{\c{s}}kanl{\i}k Osmanl{\i} Ar{\c{s}}ivleri; mukataa ve ruznam{\c{c}}e defterleri, olmak {\"u}zere, evkaf ve icmal kay{\i}tlar{\i} ile Description de L'Egypte gibi {\c{c}}a{\u{g}}da{\c{s}} g{\"o}zlem metinlerine dayanmaktad{\i}r. Bu kaynaklar {\"u}zerinden hem m{\"u}ltezimlerin iltizam hisseleri ve sosyal stat{\"u}leri aras{\i}ndaki ili{\c{s}}ki hem de iltizam gelirlerinin devlet ile m{\"u}ltezimler aras{\i}nda nas{\i}l da{\u{g}}{\i}ld{\i}{\u{g}}{\i} nicel olarak analiz edilmi{\c{s}}tir. Elde edilen bulgular, m{\"u}ltezimlik kurumunun yaln{\i}zca mali bir i{\c{s}}letme hakk{\i} de{\u{g}}il, ayn{\i} zamanda yerel otorite ve siyasal n{\"u}fuzun payla{\c{s}}{\i}m{\i}nda belirleyici bir ara{\c{c}} haline geldi{\u{g}}ini g{\"o}stermektedir. Sonu{\c{c}} olarak, iltizam sistemi M{\i}s{\i}r'da ekonomik, kaynaklar{\i}n {\"o}rg{\"u}tlenmesinin {\"o}tesine ge{\c{c}}erek, Meml{\"u}k k{\"o}kenli m{\"u}ltezimlerin ta{\c{s}}rada y{\"u}kselen iktidar merkezlerini olu{\c{s}}turdu{\u{g}}u {\c{c}}ok katmanl{\i} bir g{\"u}{\c{c}} mekanizmas{\i}na d{\"o}n{\"u}{\c{s}}m{\"u}{\c{s}}t{\"u}r.},
  affiliation = {HACETTEPE {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}

TY  - JOUR
AU  - Genç, Osman Onur
TI  - On Sekizinci Yüzyıl Osmanlı Mısırı’nda İltizam Mekanizması: Toprak, Vergi ve Mültezimler
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 0
IS  - Advanced Online
PY  - 2025
DA  - 2025/07/16/
SP  - 588
EP  - 605
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/on-sekizinci-yuzyil-osmanli-misirinda-iltizam-mekanizmasi-toprak-vergi-ve-multezimler
AB  - Bu çalışmanın amacı, on sekizinci yüzyılda Osmanlı Mısır taşrasında mültezim ile fellah arasında kurulan ilişkilerin siyasi ve ekonomik bağlamını inceleyerek, eyalet içerisindeki iktisadi faaliyetlerin aktörler üzerinden nasıl şekillendiğini ortaya koymaktır. Bu bağlamda çalışma, taşrada vergi faaliyetlerinin nasıl yürütüldüğünü, iltizam sisteminin eyalet ekonomisindeki yerini, mültezimlerin iktisadi ve siyasi pozisyonlarının doğurduğu ekonomik sonuçları ele almaktadır. Çalışma, longue durée yaklaşımıyla on sekizinci yüzyıl boyunca Mısır’daki idari ve mali dönüşümü bütüncül bir zaman perspektifi içinde değerlendirmektedir. Araştırma başta Başkanlık Osmanlı Arşivleri; mukataa ve ruznamçe defterleri, olmak üzere, evkaf ve icmal kayıtları ile Description de L’Egypte gibi çağdaş gözlem metinlerine dayanmaktadır. Bu kaynaklar üzerinden hem mültezimlerin iltizam hisseleri ve sosyal statüleri arasındaki ilişki hem de iltizam gelirlerinin devlet ile mültezimler arasında nasıl dağıldığı nicel olarak analiz edilmiştir. Elde edilen bulgular, mültezimlik kurumunun yalnızca mali bir işletme hakkı değil, aynı zamanda yerel otorite ve siyasal nüfuzun paylaşımında belirleyici bir araç haline geldiğini göstermektedir. Sonuç olarak, iltizam sistemi Mısır’da ekonomik, kaynakların örgütlenmesinin ötesine geçerek, Memlük kökenli mültezimlerin taşrada yükselen iktidar merkezlerini oluşturduğu çok katmanlı bir güç mekanizmasına dönüşmüştür.
KW  - Osmanlı Sosyoekonomik Tarihi
LA  - tr
AD  - HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ
ER  -