Rusya’nın Tuna’ya Açılma Arayışı: Savaşlar, Antlaşmalar ve Osmanlı Hudud Kayıtlarının Tarihsel-Coğrafî Analizi (1700-1826)

Özet

Bu makale, 1700-1826 yılları arasındaki Osmanlı-Rusya mücadelesini Osmanlı belgeleri üzerinden incelemekte ve Tuna’yı yalnızca coğrafi bir hat değil, aynı zamanda imparatorluk yönetimi ve diplomasideki dönüşümleri yansıtan siyasî ve idarî bir sınır alanı olarak ele almaktadır. Balkan sınırlarını güvence altına almak ve Eflâk ile Boğdan üzerindeki hâkimiyetini sürdürmek isteyen Osmanlı İmparatorluğu, 1683’ü müteakip yıllarda Kutsal İttifak’a katılımının ardından Osmanlı gücüne karşı Avrupa ölçeğinde bir meşruiyet kazanıp giderek iddialı hale gelen Rusya ile karşı karşıya kalmıştır. On sekizinci yüzyıl boyunca Rusya, Avusturya ile ittifaklar kurarak Osmanlı egemenliğini Aşağı Tuna boyunca zayıflatmış; kuzeyde Özi, Akkerman ve İsmail gibi stratejik kale şehirlerini tehdit etmiştir. 1699 tarihli Karlofça Antlaşması, imparatorluk sınırlarının yeniden tanımlandığı ve yeni diplomatik ile kartografik uygulamaların kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. 1711, 1736-1739, 1768-1774, 1787-1792, 1806-1812 ve 1828-1829 savaşları ve antlaşmalarıyla Rusya’nın güneye doğru ilerleyişi pekişmiş, bölgedeki güç dengesi köklü biçimde değişmiştir. Antlaşma protokolleri, Osmanlı arşiv belgeleri ve kartografik verilerden yararlanan bu çalışma, değişen sınır rejimlerinin Rusya’nın Tuna havzasındaki stratejik yerleşimini nasıl mümkün kıldığını ve Osmanlı egemenliğinin mekânsal mantığını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.

Anahtar sözcükler

• Late Modern Military History

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

1. Ahmed Paşa, Hasan Bey-zâde (2004). Hasan Beyzâde târihi. In Ş. N. Aykut (Ed.). V. 2, Türk Tarih Kurumu.
2. Aksan, V. (1993). The one-eyed fighting the blind: Mobilization, supply, and command in the Russo-Turkish war of 1768-1774. The International History Review, 15(2), 221-238.
3. Aksan, V. (2010). Kuşatılmış bir imparatorluk: Osmanlı harpleri: 1700-1870 (G. Çağalı Güven, Trans.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
4. Aktepe, M. (1992). Baltacı Mehmed Paşa. DİA, 5.
5. Altun, A. (2006). Said b. Halil İbrahim’in Târih-i Sefer-i Rusya ve Adlı Eseri (Metin ve Transkripsiyon) [Master’s Thesis]. Erciyes University, Kayseri.
6. Ardeleanu, C. (2014). International trade and diplomacy at the lower Danube: The Sulina question and the economic premises of the Crimean War (1829-1853). Muzeul Brăilei-Editura Istros, Brăila.
7. Aslantaş, S. (2013). Osmanlı-Rus İlişkilerinden bir kesit: 1826 Akkerman Antlaşması’nın müzakereleri. Uluslararası İlişkiler Dergisi, 9(36), 149-169.
8. Atik, K. (1996). Lütfi Paşa ve Tevârih-i Âli Osman [PhD Dissertation]. Erciyes University, Kayseri.
9. Ayvansarâyî, H. H. (1985). Mecmuâ-yı Tevârih. In F. Ç. Derin and V. Çabuk (Eds.), Edebiyat Fakültesi Basımevi.
10. Bayram, Ü. F. (2014). Enveri tarihi: Üçüncü cilt (Metin ve değerlendirme) [PhD Dissertation]. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
11. Beydilli, K. (1999). Küçük Kaynarca’dan yıkılışa. In E. İhsanoğlu (Ed.). Osmanlı Medeniyeti ve Tarihi (V. 1), IRCICA.
12. BOA,A.DVN.DVE.d/903.
13. BOA,A.DVNSMHM.d/7,9,115,119,177,197.
14. BOA,AE.SABH. I/50/3540,90/6179.
15. BOA,AE.SMHD. I/22/1274,6/428.
16. BOA,AE.SMS.T.II/118/12925.
17. BOA,C.AS/53337, 14026,23196,22475,24123,28078.
18. BOA,C.HR/3587,4559.
19. BOA,D.BŞM.d/5099.
20. BOA,HAT/24209/C,44396,44424,46438/A,727,58427,6306,1689.
21. BOA,HRT/37.
22. BOA,MHD/3,19,20,33,40,42.
23. BOA,TSMA.d/9922/1.
24. BOA,TSMA.e/517/51.
25. Cevdet Paşa, Ahmed (1275). Târih-i Cevdet. 3.
26. Cezar, M. (2011). Mufassal Osmanlı Tarihi. 5. Türk Tarih Kurumu.
27. Danişmend, İ. H. (1972). İzahlı Osmanlı Tarihi Kronolojisi, 4, Türkiye Yayınevi.
28. Demirtaş, Funda (2009). Celalzade Mustafa Çelebi: Tabakâtü’l-Memâlik ve Derecâtü’l-Mesâlik [PhD Dissertation]. Erciyes University, Kayseri.
29. Düzcü, L. (2016). Tuna sınırını yeni baştan düzenlemek/Tahdid-i Hudud: Osmanlı’nın Rusya ile imtihanı (1812-1818). AİBÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 16(3), 181-210.
30. Emecen, F. M. (2002). İsmail. DİA.23.
31. Emecen, F. M. (2009a). Osmanlıların Tuna’nın kuzeyine yönelik ilgileri: 16. asırda Erdel Örneği. In Halil İnalcık Armağanı (V. 1, pp.126-141), Doğu-Batı Yayınları.
32. Emecen, F. M. (2009b). Osmanlı klasik çağında siyaset. Timaş Yayınları.
33. Engin, H. (2024). Teşkilat, tahkimat ve mâli yapısıyla Osmanlılarda Serhaddin savunması. Kitabevi Yayınları.
34. Erkan, D. (2005). Matrakçı Nasuh’un Süleymannâmesi (1520-1537) [Master’s Thesis]. Marmara University, İstanbul.
35. Fedakâr, C. (2013). 1787-1792 Osmanlı-Avuturya-Rus Savaşları’nda Bender Kalesi. In Erdoğan Merçil’e Armağan (pp. 382-393). Bilge Kültür Sanat Yayınları.
36. Fedakâr, C. (2014). Kafkasya’da imparatorluklar savaşı, Türkiye İş Bankası Yayınları.
37. Fedakâr, C. (2015). 1787-1792 Osmanlı-Rus harplerinde Kılburun, Özi ve Hocabey muharebeleri. Karadeniz Araştırmaları, 46, 119-136.
38. Fedakâr, C. (2019). Hotin Kalesi (1787-1792 Osmanlı-Avusturya, Rusya Savaşları’nda). Modern Türklük Araştırmaları Dergisi, 16(3), 513-544.
39. Fisher, A. (2009). Kırım Tatarları (E. B. Özbilen, Trans.). Selenge.
40. Gezer, Ö. (2016). Kale ve Nefer: Habsburg sınırında Osmanlı askerî gücünün yeniden örgütlenmesi (1699-1715) [PhD Dissertation]. Hacettepe University, Ankara.
41. Gezer, Ö. (2019). Pasarofça Antlaşması’ndan sonra Habsburg sınırında Osmanlı askerî gücü: Niş Kalesi ve Garnizonu örneği. In Harp ve Sulh: 300. Yılında Pasarofça Antlaşması Sempozyumu Bildirileri. İstanbul.
42. Gökçek, M. F. (2019). 1736-1739 Osmanlı-Rusya-Avusturya savaşında Ruslara esir düşen bir Osmanlı askeri ve eseri: Akhisarlı Hacı Nesimoğlu Ahmed Bin Hasan ve Tevârîh-i Âl-i Osmân. OTAM, 45, 49-81.
43. Iorga, N. (2009). Osmanlı İmparatorluğu tarihi. 5 (N. Epçeli, Trans.). Yeditepe Yayınları.
44. Karagöz, H. (2008). 1737-1739 Osmanlı-Avusturya harbi ve Belgrad’ın geri alınması [PhD Dissertation]. Süleyman Demirel University, Isparta.
45. Karal, E. Z. (1941). İngiltere’nin Akdeniz hâkimiyeti hakkında vesikalar (1798 -1805). Tarih Vesikaları, 1(2), 122-134.
46. Karpat, K. (1992). Bucak. DİA.6.
47. Kesbi, M. (2002). İbretnümâ-yı Devlet. In A. Öğreten (Ed.), Türk Tarih Kurumu.
48. Koçak, Z. (2017). 1787-1792 Osmanlı Rus savaşında değişen dengeler ve Yaş Antlaşması. Tarih İncelemeleri Dergisi, 32(2), 459-490.
49. Köse, O. (2006). 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması. Türk Tarih Kurumu.
50. Kurat, A. N. (1999). Rusya tarihi. Türk Tarih Kurumu.
51. Kurtaran, U. (2015). Sultan Birinci Mahmud Dönemi Osmanlı-Rus ilişkileri. Belleten, 79(285), 589-610.
52. Kurtaran, U. (2018). Pasarofça Antlaşması’na göre yapılan sınır ahdit çalışmaları ve belirlenen yeni sınırlar. Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 11(55), 287-300.
53. Kuzucu, S. (2013). Kırım Hanlığı ve Osmanlı-Rus savaşları. Selenge.
54. LeDonne, J. P. (2006). Geopolitics, logistics, and grain: Russia’s ambitions in the Black Sea basin, 1737-1834. The International History Review, 28(1), 1-41.
55. Lûtfî Efendi, A. (1999). Vak’anüvis Ahmed Lûtfî Efendi tarihi I. Yapı Kredi Yayınları.
56. Mikhailovsky-Danilevsky, A. (2002). Russo-Turkish war of 1806-1812 (A. Mikaberidze, Trans.). 1, The Nafziger Collection.
57. Mischevca, V. and Zavitsanos, P. (1999). Principele Constantin Ypsilanti. Civitas.
58. Molnar, M. (1999). Osmanlı İmparatorluğu’nun Avrupa’daki sınırlarının tespiti (1699-1701). In XIII. Türk Tarih Kongresi, 3, Türk Tarih Kurumu.
59. Nasuhü’s-Silâhî (1976). Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Han. In Hüseyin G. Yurdaydın (Ed.). Türk Tarih Kurumu.
60. Öksüz, M. (2009). Şem’danizâde Fındıklılı Suleyman Efendi’nin Mur’it-Tevârih adlı eserinin (180b-345a) tahlil ve tenkidi metni [Master’s Thesis]. Mimar Sinan Güzel Sanatlar Üniversitesi, İstanbul.
61. Öztunç, H. B. (2007). Yedi ada cumhuriyeti [Master’s Thesis]. Gaziosmanpaşa University, Tokat
62. Pitcher, D. E. (2013). Osmanlı İmparatorluğu’nun tarihsel coğrafyası (Bahar Tırnakçı, Trans.). Yapı Kredi Yayınları.
63. Resmi Efendi, A. (2013), Hülâsatü’l İ’tibâr (1768-1774 Osmanlı-Rus Harbi Tarihçesi). In O. Köksal (Ed.), Gazi Kitabevi.
64. Sarıcaoğlu, F. (1997). Sultan I. Abdülhamid: Hatt-ı Hümayunlarına Göre Bir Padişahın Portresi [PhD Dissertation]. İstanbul Üniversitesi, İstanbul.
65. Sarıcaoğlu, F. (2022). 1774-1789 yıllarında Osmanlı Devleti’nin dış politikası. In H. C. Güzel, K. Çiçek, & S. Koca (Eds.), Türkler (V. 12, pp.545-553), Yeni Türkiye.
66. Savaş, A. İ. (1996). Takrir-i Ahmed Merâmi Efendi (Azak Muhaddidi Ahmed Merâmi Efendi’nin 1740/1741 Sınır Tespit Çalışmaları Hakkındaki Raporu). Belgeler, 16(20), 219-253.
67. Selçuk, H. (2013). Tuna boyunda bir Osmanlı kenti: Vidin (XIX. Yüzyıl). Çizgi Kitabevi.
68. Sertoğlu, M. (2011). Mufassal Osmanlı tarihi. 5. Türk Tarih Kurumu.
69. Stein, M. (2017). Osmanlı kaleleri Avrupa’da hudut boyları (Gül Çağalı Güven, Trans.). Türkiye İş Bankası Yayınları.
70. Toklucu, A. (2010). Matrakçı Nasuh’un Süleymannâmesi [Master’s Thesis]. Marmara Üniversitesi. İstanbul.
71. Tomuleţ, V. (2012). Basarabia în Epoca Modernă (1812-1918). Universitatea de Stat Din Moldova, Facultatea de Istorie şi Filosofie, Catedra Istorie Universală.
72. Urquhart, D. (2014). Osmanlı’nın askeri gücü (Mehmet Güneş, Trans), Kitabevi Yayınları.
73. Uyar, M., & Erickson, E. J. (2009). A military history of the Ottomans: From Osman to Atatürk. Praeger Security International.
74. Vâsıf Efendi, Ahmed (2014). Mehâsinü’l Âsâr ve Hakâikü’l Ahbâr. In M. İlgürel (Ed.), Türk Tarih Kurumu.
75. von Moltke, H. (1932). 1828 Seferi (Bulgarya ve Rumeli’de Ruslar) (Amil Dadaloğlu, Trans.), Askeri Matbaa.
76. Xenopol, A. D. (1929). Istoria Românilor (1812-1821). 8. Editura Cartea Românească.
77. Yakovaki Efendi (2010). Katerina tarihi. In M. Mercan (Ed.). Nobel.

Bu yayına atıf

@article{engin2025rusya,
  author = {Engin, Hakan and Ke{\c{c}}eci, Serkan},
  title = {{Rusya'n{\i}n Tuna'ya A{\c{c}}{\i}lma Aray{\i}{\c{s}}{\i}: Sava{\c{s}}lar, Antla{\c{s}}malar ve Osmanl{\i} Hudud Kay{\i}tlar{\i}n{\i}n Tarihsel-Co{\u{g}}raf{\^{\i}} Analizi (1700-1826)}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {43},
  number = {1},
  pages = {203--221},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {9},
  issn = {1301-5737},
  doi = {10.32600/huefd.1792398},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/russias-pursuit-of-danubian-access-a-historical-geographical-study-of-wars-treaties-and-ottoman-border-records-1700-1826},
  language = {en},
  keywords = {Late Modern Military History},
  abstract = {Bu makale, 1700-1826 y{\i}llar{\i} aras{\i}ndaki Osmanl{\i}-Rusya m{\"u}cadelesini Osmanl{\i} belgeleri {\"u}zerinden incelemekte ve Tuna'y{\i} yaln{\i}zca co{\u{g}}rafi bir hat de{\u{g}}il, ayn{\i} zamanda imparatorluk y{\"o}netimi ve diplomasideki d{\"o}n{\"u}{\c{s}}{\"u}mleri yans{\i}tan siyas{\^{\i}} ve idar{\^{\i}} bir s{\i}n{\i}r alan{\i} olarak ele almaktad{\i}r. Balkan s{\i}n{\i}rlar{\i}n{\i} g{\"u}vence alt{\i}na almak ve Efl{\^a}k ile Bo{\u{g}}dan {\"u}zerindeki h{\^a}kimiyetini s{\"u}rd{\"u}rmek isteyen Osmanl{\i} {\.I}mparatorlu{\u{g}}u, 1683'{\"u} m{\"u}teakip y{\i}llarda Kutsal {\.I}ttifak'a kat{\i}l{\i}m{\i}n{\i}n ard{\i}ndan Osmanl{\i} g{\"u}c{\"u}ne kar{\c{s}}{\i} Avrupa {\"o}l{\c{c}}e{\u{g}}inde bir me{\c{s}}ruiyet kazan{\i}p giderek iddial{\i} hale gelen Rusya ile kar{\c{s}}{\i} kar{\c{s}}{\i}ya kalm{\i}{\c{s}}t{\i}r. On sekizinci y{\"u}zy{\i}l boyunca Rusya, Avusturya ile ittifaklar kurarak Osmanl{\i} egemenli{\u{g}}ini A{\c{s}}a{\u{g}}{\i} Tuna boyunca zay{\i}flatm{\i}{\c{s}}; kuzeyde {\"O}zi, Akkerman ve {\.I}smail gibi stratejik kale {\c{s}}ehirlerini tehdit etmi{\c{s}}tir. 1699 tarihli Karlof{\c{c}}a Antla{\c{s}}mas{\i}, imparatorluk s{\i}n{\i}rlar{\i}n{\i}n yeniden tan{\i}mland{\i}{\u{g}}{\i} ve yeni diplomatik ile kartografik uygulamalar{\i}n kurumsalla{\c{s}}t{\i}{\u{g}}{\i} bir d{\"o}n{\"u}m noktas{\i} olmu{\c{s}}tur. 1711, 1736-1739, 1768-1774, 1787-1792, 1806-1812 ve 1828-1829 sava{\c{s}}lar{\i} ve antla{\c{s}}malar{\i}yla Rusya'n{\i}n g{\"u}neye do{\u{g}}ru ilerleyi{\c{s}}i peki{\c{s}}mi{\c{s}}, b{\"o}lgedeki g{\"u}{\c{c}} dengesi k{\"o}kl{\"u} bi{\c{c}}imde de{\u{g}}i{\c{s}}mi{\c{s}}tir. Antla{\c{s}}ma protokolleri, Osmanl{\i} ar{\c{s}}iv belgeleri ve kartografik verilerden yararlanan bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma, de{\u{g}}i{\c{s}}en s{\i}n{\i}r rejimlerinin Rusya'n{\i}n Tuna havzas{\i}ndaki stratejik yerle{\c{s}}imini nas{\i}l m{\"u}mk{\"u}n k{\i}ld{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ve Osmanl{\i} egemenli{\u{g}}inin mek{\^a}nsal mant{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} nas{\i}l d{\"o}n{\"u}{\c{s}}t{\"u}rd{\"u}{\u{g}}{\"u}n{\"u} ortaya koymaktad{\i}r.},
  affiliation = {- and DOKUZ EYL{\"U}L {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}

TY  - JOUR
AU  - Engin, Hakan
AU  - Keçeci, Serkan
TI  - Rusya’nın Tuna’ya Açılma Arayışı: Savaşlar, Antlaşmalar ve Osmanlı Hudud Kayıtlarının Tarihsel-Coğrafî Analizi (1700-1826)
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 43
IS  - 1
PY  - 2025
DA  - 2025/09/28/
SP  - 203
EP  - 221
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
DO  - 10.32600/huefd.1792398
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/russias-pursuit-of-danubian-access-a-historical-geographical-study-of-wars-treaties-and-ottoman-border-records-1700-1826
AB  - Bu makale, 1700-1826 yılları arasındaki Osmanlı-Rusya mücadelesini Osmanlı belgeleri üzerinden incelemekte ve Tuna’yı yalnızca coğrafi bir hat değil, aynı zamanda imparatorluk yönetimi ve diplomasideki dönüşümleri yansıtan siyasî ve idarî bir sınır alanı olarak ele almaktadır. Balkan sınırlarını güvence altına almak ve Eflâk ile Boğdan üzerindeki hâkimiyetini sürdürmek isteyen Osmanlı İmparatorluğu, 1683’ü müteakip yıllarda Kutsal İttifak’a katılımının ardından Osmanlı gücüne karşı Avrupa ölçeğinde bir meşruiyet kazanıp giderek iddialı hale gelen Rusya ile karşı karşıya kalmıştır. On sekizinci yüzyıl boyunca Rusya, Avusturya ile ittifaklar kurarak Osmanlı egemenliğini Aşağı Tuna boyunca zayıflatmış; kuzeyde Özi, Akkerman ve İsmail gibi stratejik kale şehirlerini tehdit etmiştir. 1699 tarihli Karlofça Antlaşması, imparatorluk sınırlarının yeniden tanımlandığı ve yeni diplomatik ile kartografik uygulamaların kurumsallaştığı bir dönüm noktası olmuştur. 1711, 1736-1739, 1768-1774, 1787-1792, 1806-1812 ve 1828-1829 savaşları ve antlaşmalarıyla Rusya’nın güneye doğru ilerleyişi pekişmiş, bölgedeki güç dengesi köklü biçimde değişmiştir. Antlaşma protokolleri, Osmanlı arşiv belgeleri ve kartografik verilerden yararlanan bu çalışma, değişen sınır rejimlerinin Rusya’nın Tuna havzasındaki stratejik yerleşimini nasıl mümkün kıldığını ve Osmanlı egemenliğinin mekânsal mantığını nasıl dönüştürdüğünü ortaya koymaktadır.
KW  - Late Modern Military History
LA  - en
AD  - DOKUZ EYLÜL ÜNİVERSİTESİ
ER  -