Türkiye’de Feminizmin Gelişmesinde Çevirinin Rolü: Betimsel Bir Alan Analizi

Özet

Türkiye’de feminizmin gelişimi, tarihsel, toplumsal ve kültürel dinamiklerin kesişiminde şekillenen çok yönlü bir süreçtir. Bu süreçte çeviri, yalnızca yabancı feminist metinlerin Türkçeye kazandırılmasıyla sınırlı kalmayıp feminist söylemlerin yerelleştirilmesi, dönüştürülmesi ve yeniden üretilmesi açısından da belirleyici bir rol oynamıştır. Bu çalışma ile, Pierre Bourdieu’nün Alan Kuramı çerçevesinde Türkiye’deki feminist çeviri pratikleri ele alınarak, Türkiye’de feminizmin kuramsal temellerinin atılmasında ve feminist düşüncenin yerleşmesinde çevirinin oynadığı rolün betimsel bir yaklaşımla incelemesi hedeflenmektedir. Bu amaçla, toplumsal cinsiyetle ilgili program bulunan 28 üniversite ve Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın kütüphane katalogları “feminizm”, “feminist” ve “toplumsal cinsiyet” kelimeleriyle taranarak bir derlem oluşturulmuştur. Buna göre, 889 telif eser ve 590 çeviri eser tespit edilmiştir. Sonuç olarak, benzer aktörlerin hem telif eser hem çeviri üretiminde rol aldığı, belirli yayınevlerinin öne çıktığı ve telif eserlerin üretiminin 2000’li yıllardan itibaren baskın bir şekilde artış gösterdiği görülmüş, bu da çevirinin başlangıçta tetikleyici bir unsur olarak tartışılması mümkün kılmıştır.

Anahtar sözcükler

• Translation and Interpretation Studies

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

1. Abdal, G. (2022). Türkiye'de feminist terminolojinin çeviri yoluyla inşası [Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çeviribilim Anabilim Dalı.
2. Agorni, M. (2005). A marginal(ized) perspective on translation history: Women and translation in the eighteenth century. Meta 50(3), 817-830. https://doi.org/10.7202/011598ar
3. Arrojo, R. (1995). Feminist, ‘orgasmic’ theories of translation and their contradictions. TradTerm, 2, 67–75. Bassnett, S. ve Lefevere, A. (1990). Translation, history & culture. Printer.
4. Blank, H. (2008). Bekâretin el değmemiş tarihi (E. Ergün, Çev.). İletişim Yayınları.
5. Bourdieu, P. (1984). Distinction: A social critique of the judgement of taste (R. Nice, Çev.). Routledge.
6. Bourdie, P. (1991). Language and symbolic power (G. Raymond & M. Adamson, Çev.). Harvard University Press.
7. Bourdieu, P. (1993). The field of cultural production: Essays on art and literature (Randal Johnson, Ed.). Polity Press.
8. Bozkurt, S. (2020). Translational replacement of feminist theory through translations in Turkey: An activist translation perspective. J. Santaemilia Ruiz (Yay. haz.), Feminismo(s) y/en traducción Feminism(s) and/in Translation içinde (ss 137-148). Editorial Comares.
9. Castro, O. (2009). (Re-)examining horizons in feminist translation studies: Towards a third wave? MonTI: Monografías de Traducción e Interpretación, 1, 59-86. https://doi.org/10.6035/MonTI.2009.1.8
10. Castro, O. ve Ergun, E. (2018). Translation and feminism. J. Evans ve F. Fernandez (Yay. haz.), The Routledge handbook of translation and politics içinde (ss. 125-143). Routledge.
11. Chamberlain, L. ([1988]1992) Gender and the metaphorics of translation. V. Lawrence (Yay. haz.) Rethinking translation. Discourse, subjectivity, ideology içinde (ss. 57-74). Routledge.
12. Delisle, J. (2002). Portraits de traductrices. University of Ottawa Press.
13. Ergün, E. (2017). Translational beginnings and origin/izing stories:(Re) writing the history of the contemporary feminist movement in Turkey. L. Flotow ve F. Farahzad (Yay. haz.), Translating women: Different voices and new horizons içinde (ss. 57-71). Routledge.
14. Even-Zohar, I. (1979). Polysystem theory. Poetics today, 1(1/2), 287-310.
15. Godard, B. (1990). Theorizing feminist discourse/translation. S. Bassnett ve A. Lefevere (Yay. haz.). Translation, history and culture içinde (ss. 87-96). Pinter.
16. Godayol Nogué, P. (1998). Interviewing Carol Maier: A woman in translation. Quaderns: revista de traducció, 2, 155-162.
17. Godayol, P. (2013). Gender and translation. C. Millán-Varela ve F. Bartrina (Yay. haz.). The Routledge handbook of translation studies içinde (ss. 173-185). Routledge.
18. Gouanvic, J. M. (1997). Translation and the shape of things to come: The emergence of American science fiction in post-war France. The translator, 3(2), 125-152. https://doi.org/10.1080/13556509.1997.10798995
19. Gouanvic, J. M. (2014). A model of structuralist constructivism in translation studies. T. Hermans (Yay. haz.). Crosscultural transgressions içinde (ss. 93-102). Routledge.
20. Göl, D. (2015). Türkiye'de 1980 dönemi feminist çeviri hareketinin Kadın Çalışmaları dizgesini oluşturmadaki rolü [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Kadın Çalışmaları Anabilim Dalı.
21. Heilbron, J. ve Sapiro, G. (2002). La traduction littéraire, un objet sociologique. Actes de la recherche en sciences sociales. 144(2), 3-5.
22. Kapanan Ayizi Yayınevi'nden kadınlara: Yazmaktan vazgeçmeyin! (2019, 27 Eylül). Gazete Duvar. https://www.gazeteduvar.com.tr/kitap/2019/01/22/kapanan-ayizi-yayinevinden-kadinlara-yazmaktan-vazgecmeyin
23. Laviosa, S. (2013). Corpus linguistics in translation studies. Millán, C. ve Bartrina, F. (Yay. haz). The Routledge handbook of translation studies içinde (ss. 228-240). Routledge.
24. Le Bervet, C. (2019). A critical overview of feminism and/in translation: constructing cultures and identities through an interdisciplinary exchange. ESharp, 27, 8-17.
25. Massardier-Kenney, F. (1997). Towards a redefinition of feminist translation practice. The Translator, 3(1), 55-69. https://doi.org/10.1080/13556509.1997.10798988
26. Mitchell, J. (2020). Kadınlık Durumu (G. İnal, G. Savran, Ş. Tekeli, F. Tınç, Ş. Torun, Y. Zihnioğlu, Çev.). Kadın Çevresi Yayınları.
27. Moi, T. (2004). While we wait: Notes on the English translation of the Second Sex. E. Grosholz (Yay. haz.). The Legacy of Simone de Beauvoir içinde (ss. 37-68). Oxford University Press.
28. Pirpir, Y. (2018). Feminist yayınevleri ayizi ve Güldünya örnekleri ışığında Türkiyede feminist çeviri yaklaşımlarına ve feminist çevirmen kimliğine genel bakış [Yüksek lisans tezi]. İstanbul Üniversitesi, Sosyal Bilimler Enstitüsü, Çeviribilim Anabilim Dalı.
29. Saki Demirel, A. (2020). A sociological approach to feminist translation practices in Turkey: The case of feminist websites [Doktora tezi]. Ankara Hacı Bayram Veli Üniversitesi, Lisansüstü Eğitim Enstitüsü, Mütercim Tercümanlık Anabilim Dalı, Çeviri ve Kültürel Çalışmalar Bilim Dalı.
30. Saki Demirel, A. (2021). When translation turns into a feminist tool: The Turkish translations published by Güldünya Yayınları, a feminist publishing house. A. Ö. Tarakçığlu ve E. Ersözlü (Yay. haz.). Synergy III: Challenges in Translation içinde (ss. 235-257). Peter Lang.
31. Simeoni, D. (1998). The pivotal status of the translator’s habitus. Target. 10(1), 1-39. https://doi.org/10.1075/target.10.1.02sim
32. Simon, S. (1996). Gender in translation. Cultural identity and the politics of transmission. Routledge.
33. Ul, B. (2021). Introducing queer theory to Turkey: Sel publishing as an agent in Turkish culture repertoire. Çeviribilim ve Uygulamaları Dergisi, 2021(30), 178-213. https://doi.org/10.37599/ceviri.901307
34. von Flotow, L. (1991). Feminist translation: contexts, practices and theories. TTR: traduction, terminologie, rédaction, 4(2), 69-84.
35. von Flotow, L. (1997). Translation and Gender: Translating in the Era of Feminism. Routledge.
36. von Flotow, L. (2024). Çeviri ve toplumsal cinsiyet: “Feminizm Çağı”nda çeviri (A. Kerimoğlu Bulut, Çev.). Everest Yayınları.
37. Wallmach, K. (2006). Feminist translation strategies: Different or derived?. Journal of Literary Studies, 22(1-2), 1-26, https://doi.org/10.1080/02564710608530388
38. Wolf, M. (2006). The female state of the art: Women in the “translation field”. A. Pym, M. Shlesinger ve Zuzana Jettmarová (Yay. haz.). Sociocultural aspects of translating and interpreting içinde (ss. 129-141). John Benjamins.
39. Wolf, M. (2011). Mapping the field: Sociological perspectives on translation. International Journal of the Sociology of Language. 2011(207), 1-28. https://doi.org/10.1515/ijsl.2011.001
40. Venuti, L. (1995). The invisibility of the translator. A history of translation. Routledge.

Bu yayına atıf

@article{dincer2025turkiye,
  author = {Din{\c{c}}er, Bet{\"u}l Hazal and Sancaktaro{\u{g}}lu Bozkurt, Sinem},
  title = {{T{\"u}rkiye'de Feminizmin Geli{\c{s}}mesinde {\c{C}}evirinin Rol{\"u}: Betimsel Bir Alan Analizi}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {43},
  number = {1},
  pages = {17--33},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {3},
  issn = {1301-5737},
  doi = {10.32600/huefd.1668366},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/turkiyede-feminizmin-gelismesinde-cevirinin-rolu-betimsel-bir-alan-analizi},
  language = {tr},
  keywords = {Translation and Interpretation Studies},
  abstract = {T{\"u}rkiye'de feminizmin geli{\c{s}}imi, tarihsel, toplumsal ve k{\"u}lt{\"u}rel dinamiklerin kesi{\c{s}}iminde {\c{s}}ekillenen {\c{c}}ok y{\"o}nl{\"u} bir s{\"u}re{\c{c}}tir. Bu s{\"u}re{\c{c}}te {\c{c}}eviri, yaln{\i}zca yabanc{\i} feminist metinlerin T{\"u}rk{\c{c}}eye kazand{\i}r{\i}lmas{\i}yla s{\i}n{\i}rl{\i} kalmay{\i}p feminist s{\"o}ylemlerin yerelle{\c{s}}tirilmesi, d{\"o}n{\"u}{\c{s}}t{\"u}r{\"u}lmesi ve yeniden {\"u}retilmesi a{\c{c}}{\i}s{\i}ndan da belirleyici bir rol oynam{\i}{\c{s}}t{\i}r. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}ma ile, Pierre Bourdieu'n{\"u}n Alan Kuram{\i} {\c{c}}er{\c{c}}evesinde T{\"u}rkiye'deki feminist {\c{c}}eviri pratikleri ele al{\i}narak, T{\"u}rkiye'de feminizmin kuramsal temellerinin at{\i}lmas{\i}nda ve feminist d{\"u}{\c{s}}{\"u}ncenin yerle{\c{s}}mesinde {\c{c}}evirinin oynad{\i}{\u{g}}{\i} rol{\"u}n betimsel bir yakla{\c{s}}{\i}mla incelemesi hedeflenmektedir. Bu ama{\c{c}}la, toplumsal cinsiyetle ilgili program bulunan 28 {\"u}niversite ve Kad{\i}n Eserleri K{\"u}t{\"u}phanesi ve Bilgi Merkezi Vakf{\i}'n{\i}n k{\"u}t{\"u}phane kataloglar{\i} ``feminizm'', ``feminist'' ve ``toplumsal cinsiyet'' kelimeleriyle taranarak bir derlem olu{\c{s}}turulmu{\c{s}}tur. Buna g{\"o}re, 889 telif eser ve 590 {\c{c}}eviri eser tespit edilmi{\c{s}}tir. Sonu{\c{c}} olarak, benzer akt{\"o}rlerin hem telif eser hem {\c{c}}eviri {\"u}retiminde rol ald{\i}{\u{g}}{\i}, belirli yay{\i}nevlerinin {\"o}ne {\c{c}}{\i}kt{\i}{\u{g}}{\i} ve telif eserlerin {\"u}retiminin 2000'li y{\i}llardan itibaren bask{\i}n bir {\c{s}}ekilde art{\i}{\c{s}} g{\"o}sterdi{\u{g}}i g{\"o}r{\"u}lm{\"u}{\c{s}}, bu da {\c{c}}evirinin ba{\c{s}}lang{\i}{\c{c}}ta tetikleyici bir unsur olarak tart{\i}{\c{s}}{\i}lmas{\i} m{\"u}mk{\"u}n k{\i}lm{\i}{\c{s}}t{\i}r.},
  affiliation = {HACETTEPE {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I} and HACETTEPE {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}

TY  - JOUR
AU  - Dinçer, Betül Hazal
AU  - Sancaktaroğlu Bozkurt, Sinem
TI  - Türkiye’de Feminizmin Gelişmesinde Çevirinin Rolü: Betimsel Bir Alan Analizi
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 43
IS  - 1
PY  - 2025
DA  - 2025/03/30/
SP  - 17
EP  - 33
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
DO  - 10.32600/huefd.1668366
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/turkiyede-feminizmin-gelismesinde-cevirinin-rolu-betimsel-bir-alan-analizi
AB  - Türkiye’de feminizmin gelişimi, tarihsel, toplumsal ve kültürel dinamiklerin kesişiminde şekillenen çok yönlü bir süreçtir. Bu süreçte çeviri, yalnızca yabancı feminist metinlerin Türkçeye kazandırılmasıyla sınırlı kalmayıp feminist söylemlerin yerelleştirilmesi, dönüştürülmesi ve yeniden üretilmesi açısından da belirleyici bir rol oynamıştır. Bu çalışma ile, Pierre Bourdieu’nün Alan Kuramı çerçevesinde Türkiye’deki feminist çeviri pratikleri ele alınarak, Türkiye’de feminizmin kuramsal temellerinin atılmasında ve feminist düşüncenin yerleşmesinde çevirinin oynadığı rolün betimsel bir yaklaşımla incelemesi hedeflenmektedir. Bu amaçla, toplumsal cinsiyetle ilgili program bulunan 28 üniversite ve Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı’nın kütüphane katalogları “feminizm”, “feminist” ve “toplumsal cinsiyet” kelimeleriyle taranarak bir derlem oluşturulmuştur. Buna göre, 889 telif eser ve 590 çeviri eser tespit edilmiştir. Sonuç olarak, benzer aktörlerin hem telif eser hem çeviri üretiminde rol aldığı, belirli yayınevlerinin öne çıktığı ve telif eserlerin üretiminin 2000’li yıllardan itibaren baskın bir şekilde artış gösterdiği görülmüş, bu da çevirinin başlangıçta tetikleyici bir unsur olarak tartışılması mümkün kılmıştır.
KW  - Translation and Interpretation Studies
LA  - tr
AD  - HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ
AD  - HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ
ER  -