Akşehir’de Bulunan Gayrimüslim Yapıları
Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 0, Sayı Advanced Online (2025) s. 551–576
- 2025
- Türkçe
Bu kayıt derginin DergiPark arşivinden aktarılmıştır; özgün sayfası: DergiPark
Özet
Akşehir Selçuklu döneminden itibaren Müslüman halk ve gayrimüslim nüfusun birlikte yaşadığı bir şehir olmuştur. 19. yüzyılda kent nüfusunda hızlı bir artış yaşanmış, 20. yüzyılın başlarına kadar nüfusun önemli bir kısmını Ermeniler oluşturmuştur. Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) Fermanları’nın getirdiği yenilikler sayesinde gayrimüslimlere tanınan haklar doğrultusunda şehirde pek çok yapı inşa edilmiştir. Bu yapıların çoğunluğunu konutlar oluştururken Ermeni cemaatine ait iki kilise, bir hamam ve dört adet mektebin varlığı yayın ve arşiv kayıtlarından tespit edilmiştir. Söz konusu yapılardan bir kısmı yıkılırken Seydi Mahallesi Ermeni Kilisesi, Ermeni İstepanos İptidaî-Rüşdi Mektebi, Yukarı Hamam (Gavur Hamamı) ve Papazın Evi (Tuncer Öz Evi) sağlam bir şekilde günümüze ulaşmıştır. Mevcut eserlerin hepsi Ermeni cemaatin ikamet ettiği Ermeni Kilisesi’nin merkezinde konumlandığı Çimenli Mahallesi, Değirmen Sokak ve civarında birbirine yakın konumlarda inşa edilmiştir. Bu çalışmada Akşehir İlçesindeki Gayrimüslim halkın inşa ettiği yapılardan günümüze ulaşan dört örnek incelenmiştir. Kilise ortaçağdan itibaren gördüğümüz bazilikal plan şemasında inşa edilirken hamam ve konutlar Türk hamam ve evlerinin plan şemalarını devam ettirmiştir. Mektep yapısı ise belirli bir plan tipolojisine sahip olmayıp hol etrafında yer alan dersliklerden oluşmaktadır. Cephe tasarımı ve süslemeleriyle batılılaşma dönemi özelliklerine sahip olan bu yapılar malzeme ve teknik açıdan ortak özelliklere sahiptir. Yığma duvar tekniğinde inşa edilen yapılarda beden duvarlarında moloz taş ve tuğla kullanılmıştır. Akşehir’de inşa edilen gayrimüslim yapıları dönemin sanat ve mimarlık anlayışının Anadolu’ya uzanan etkilerini göstermektedir.
Özet (İngilizce, çeviri)
Non-Muslim Buildings in Akşehir
Akşehir has been a city where Muslim people and non-Muslim population live together since the Seljuk period. The non-Muslim population living in the center of the county increased rapidly in the 19th century and until 20th, a significant part of the population consisted of Armenians. Thanks to the innovations brought by the Edicts of Tanzimat Reforms (1839) and Islahat Improvements (1856), many buildings were built in the city in line with the rights granted to non-Muslims. While the majority of the non-Muslim buildings constructed in Akşehir were residential buildings, the existence of two churches, a bathhouse and four schools belonging to the Armenian community is learned from publications and archival records. While some of these buildings were demolished, Seydi Parish Armenian Church, Armenian Istepanos İptidaî-Rüşdi School, Yukarı Hamam (Gavur Bath) and Priest's House (Tuncer Öz House) have survived intact. All of the existing artifacts were built in close proximity to each other in the Çimenli Parish Değirmen Street and its vicinity, where the Armenian Church, where the Armenian community resides, is located in the center. In this study, four examples of structures built by non-Muslim people in Akşehir County were examined. While the church was built in the basilical plan scheme, we have seen since the Middle Ages, bathhouses and residences continued the plan schemes of Turkish baths and houses. The school structure does not have a specific plan typology and consists of classrooms around the hall. These structures, which have the features of the westernization period with their facade design and decorations, have common features in terms of material and technical aspects. In the structures built in the masonry wall technique, rubble stone and brick were used in the body walls. The non-Muslim buildings built in Akşehir show the effects of the art and architecture understanding of the period extending to Anatolia.
Anahtar sözcükler
Dosyalar
Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.
Kaynakça
- Anılır, Y. (1986). Akşehir tarihi ve tarihi eserleri. Konya.
- Aydın, A. (2006). Kilikya ve İsaurya bölgesi vaftiz yapıları. Sanat Tarihi Dergisi, XV(1), 1-19.
- Aydın, E. & Özügül, A. (2019). Mudanya'nın 19. yüzyıl Rum kiliseleri. Sanat Tarihi Dergisi, XXVIII(2), 631-673.
- Aydın, R. (2018). Osmanlı arşiv belgelerine göre Kayseri'deki Ermeni kiliselerinin onarımları. Hıstory Studıes, 10(2), 1-28. https://doi.org/10.9737/hist.2018.5817
- Bahargülü, N. (2015). Ovalık Kilikya bölgesi kiliseleri (geç antik çağdan ortaçağ sonuna kadar [Yüksek Lisans Tezi]. Seluk Üniversitesi, Konya.
- Bahargülü, N. (2024). Adana ili Akören beldesinde bulunan üç kilise. AMISOS, 9(17), 96-120.
- Başak, S. (2019). Ermeni kilise ve okul yapıları, Bursa örneği [Yüksek Lisans Tezi]. Busra Uludağ Üniversitesi, Bursa.
- Batar, T. (2007). İstanbul Ermeni kiliseleri üzerine bir araştırma ve Narlıkapı Surp Hovhannes Ermeni Kilisesi (Eski Narlıkapı Ermeni hastanesi) [Yüksek Lisans Tezi]. Yıldız Teknik Üniversitesi, İstanbul.
- Bayar, M. (2014). Akşehir tarihi. Akşehir. Akşehir Belediyesi Yayınları.
- Bektaş, C. (2005). Halk yapı sanatından bir örnek Akşehir/Anadolu evleri dizisi, 5. İstanbul. Bilişim Yayınevi.
- Bereketzâde, İ. H. (1997). Yâd-ı mâzî. M. H. Güven (Yay. haz.). Nehir Yayınları.
- BOA (Başbakanlık Osmanlı Arşivi), DH. MKT. (Dahiliye Nezareti Mektubi Kalemi), 753/58.
- BOA. (Başbakanlık Osmanlı Arşivi), İ.AZN. (İrade Adliye ve Mezahib) 55-12/3.
- Demiralp, Y. (1996). Akşehir ve köylerindeki Türk anıtları. Ankara. Kültür Bakanlığı Yayınları.
- Demirci, A. (2024). Batılılaşma dönemi Osmanlı sivil mimarisine bir örnek: geleneksel Akşehir evleri [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.
- Denizli, H. (1998). Sivas tarihi ve anıtları. Sivas.
- Eminoğlu, M. (2007). Konya vilayeti sal-namesi 1868 Konya yıllığı 1, Konya. Konya Büyükşehir Belediyesi Yayınları.
- Eravşar, O. (2004). Tokat tarihi su yapıları (hamamlar). Konya. Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
- Erdoğru, M. A. (2015). 1466 tarihli Akşehir mufassal defteri. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Eyice, S. (1960). İznik'de "büyük hamam" ve Osmanlı devri hamamları hakkında bir deneme. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi, 11(15), 99-120.
- Gencer, N. (1995). Akşehir eski evleri. Ankara.
- Gülsoy, U. (1999). Islahat fermanı. İslam ansiklopedisi (Cilt 19) içinde (ss.185-190). Türkiye Diyanet Vakfı.
- İşlek İşler, E. (2011). Akşehir yukarı (gavur) hamamı restorasyon önerisi [Yüksek Lisans Tezi]. Gazi Üniversitesi, Ankara.
- Kaçar, E. (2015). Akşehir eski evlerinde cephe düzenlemesi [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Konya.
- Karpuz, H. (1992). Nasreddin Hoca'ya atfedilen evler. Milletlerarası Nasreddin Hoca Sempozyumu Bildirileri (8 Temmuz 1991-Akşehir) içinde (ss. 45-71). Konya.
- Karpuz, H. (2009a). Türk kültür varlıkları envanteri Konya 42. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Karpuz, H. (2009b). Türk kültür varlıkları envanteri Karaman 70. Ankara. Türk Tarih Kurumu Yayınları.
- Kasap, S. (2018). Ortaköy Surp Krikor Lusavoriç Ermeni Katolik Kilisesi, restorasyon projesi [Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul.
- Kaya, E. (2013). Eskişeri'in Sivrihisar ilçesinde bir Ermenei kilisesi; Surp Yerortutyun Kilisesi. Akademik Bakış Dergisi, 37, 1-23.
- Kevorkıan, R. H. & Pabqudjıan, P. B. (2012). 1915 öncesinde Osmanlı imparatorluğu'nda Ermeniler. İstanbul.
- Kocaman, M. (2016). Niğde'nin geç dönem Osmanlı kiliseleri [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Konya.
- Konyalı, İ. H. (1945). Nasreddin Hocanın şehri Akşehir tarihi-turistik kılavuz. İstanbul. Numune Matbaası.
- Koyuncu, A. (2014). Osmanlı Devleti'nde kilise ve havra politikasına yeni bir bakış: Çanakkale örneği. Çanakkale Araştırmaları Türk Yıllığı, 16, 3587.
- Mert, D. (2020). Akşehir ermeni kilisesinin koruma süreci ve kent kimliğine katkısının değerlendirilmesi [Yüksek Lisans Tezi]. Konya Teknik Üniversitesi, Konya.
- Mimiroğlu, İ. M. (2015). Konya'nın bizans dönemi mimarisi [Doktora Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Konya.
- Mimiroğlu, İ. M. (2019). Datça hızırşah kilisesi. İSTEM, 33, 149-165.
- Ortaylı, İ. (2024). Türkiye teşkilat ve idare tarihi. Kronik Kitap.
- Önge, Y. (1995). Anadolu'da XII-XIII. yüzyıl Türk hamamları. Vakıflar Genel Müdürlüğü Yayınları.
- Önge, M. (2015). 19. yüzyıldan günümüze değişen ve dönüşen bir kültür mirası olarak Konya Alâeddin Tepesi. TÜBA-KED, 13, 125-144.
- Öntuğ, M. M. (2006). Balıkesir'deki Ermeni kilisesi ve mektep açma faaliyetleri. Ankara Üniversitesi Osmanlı Tarihi Araştırma ve Uygulama Merkezi Dergisi, 19, 343-364. https://doi.org/10.1501/OTAM_0000000376
- Özalp, R & Ataünal, A. (1977). 1869 Tarihli maarif-i umumiye nizamnamesi (sadeleştirilmiştir). Türk Milli Eğitim Sisteminde Düzenleme Teşkilatı içinde (s. 549-583). İstanbul.
- Özcan, Ö. (2022). İstanbul Ermeni kiliseleri mimarisi ve koruma sorunları [Yüksek Lisans Tezi]. Fatih Sultan Mehmet Vakıf Üniversitesi, İstanbul.
- Parman, E. (1988). Niğde ve çevresi araştırmaları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 5(2), 123-148.
- Pekak, M. S. (1998). Kapadokya’da post-Bizans dönemi dini mimarisi –I- Nevşehir ve çevresi. Arkeoloji ve Sanat, 83, 12-21.
- Pekak, M. S. (2009). Kappadokia bölgesi Osmanlı dönemi kiliseleri: örnekler, sorunlar, öneriler. Orta Doğu Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi Dergisi, 26(2), 249-277. https://doi.org/10.4305/METU.JFA.2009.2.13
- Ramsay, W. S. (1960). Anadolu'nun tarihi coğrafyası (M. Pektaş, Çev.) Milli Eğitim Basımevi.
- Sağır, G. (2005). Kayseri'de Osmanlı döneminde inşa edilmiş bir grup Ermeni kilisesi II. Türk Arkeoloji ve Etnografya Dergisi, 5, 29-44.
- Sağıroğlu Arslan, A. (2015). Niğde Bor Ermeni kilisesi ve cığızlar konağı. The Journal of Academic Social Science Studies, 33, 163-184. http://dx.doi.org/10.9761/JASSS2812
- Samur, T. (1996). Akşehir'deki Türk mimari eserleri. Altunarı Ofset.
- Sandıkçı, A.A. (2025). Anadolu’daki erken Bizans kiliselerinde pastoforion. ASSOS İnsan ve Toplum Bilimlerinde Araştırmalar Dergisi, 2(2), 83-99.
- Saraç, H. (2020). Osmanlı devletin'nde gayrimüslim kızların eğitimi ve Aksaray Rum inas mektebi. TAD, 39(67), 305-327.
- Sevim, A. & Merçil, E. (2023). Selçuklu devletleri tarihi: Siyaset, teşlilât ve kültür. Türk Tarih Kurumu.
- Sezen, T. (2017). Osmanlı yer adları. Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü Yayınları.
- Strabon. (2000). Antik anadolu coğrafyası. (A. Pekman, Çev.) Arkeoloji ve Sanat Yayınları.
- Şahin, A. (2019). modernleşme döneminde Akşehir kazasında eğitim kurumları ve faaliyetleri üzerine bir araştırma (1876-1930) [Yüksek Lisans Tezi]. Necmettin Erbakan Üniversitesi, Konya.
- Topkaya, A. (2007). Salnâmelere göre Konya vilayeti (sosyo-ekonomik ve kültürel yapı [Yüksek Lisans Tezi]. Selçuk Üniversitesi, Konya.
- Toprak, N. (2019). Edirne'de geç dönem Osmanlı eğitim yapıları, [Yüksek Lisans Tezi]. Trakya Üniversitesi, Edirne.
- Tuğlacı, P. (1991). İstanbul Ermeni kiliseleri. Pars Yayın.
- Uca, A.&,Yüksel, E. (2024). Tehcir sürecinde Konya Valisi Ahmet Muammer Bey’in Ermeni kilisesini yıktırma kararı ve sonuçları. Karamanoğlu Mehmetbey Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi,7 (2), 100-119. https://doi.org/10.47948/efad.1509729
- Yiğitoğlu, O. (2005). Bereketzâde İsmail Hakkı (1851-1918) ve anılarına göre son dönem Osmanlı toplumu [Yüksek Lisans Tezi]. Erciyes Üniversitesi, Kayseri.
- Yüksel, İ. A. (1983). Osmanlı mimarisinde II. Bayezid ve Yavuz Selim devri. İstanbul. İstanbul Fetih Cemiyeti.
Bu yayına atıf
APA 7
Yiğiter, E., & Kunduracı, O. (2025). Akşehir’de Bulunan Gayrimüslim Yapıları. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 0(Advanced Online), 551–576. https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/aksehirde-bulunan-gayrimuslim-yapilari
BibTeX
@article{yigiter2025aksehir,
author = {Yi{\u{g}}iter, Elif and Kundurac{\i}, Osman},
title = {{Ak{\c{s}}ehir'de Bulunan Gayrim{\"u}slim Yap{\i}lar{\i}}},
journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
volume = {0},
number = {Advanced Online},
pages = {551--576},
publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
year = {2025},
month = {6},
issn = {1301-5737},
url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/aksehirde-bulunan-gayrimuslim-yapilari},
language = {tr},
keywords = {History of Architecture},
abstract = {Ak{\c{s}}ehir Sel{\c{c}}uklu d{\"o}neminden itibaren M{\"u}sl{\"u}man halk ve gayrim{\"u}slim n{\"u}fusun birlikte ya{\c{s}}ad{\i}{\u{g}}{\i} bir {\c{s}}ehir olmu{\c{s}}tur. 19. y{\"u}zy{\i}lda kent n{\"u}fusunda h{\i}zl{\i} bir art{\i}{\c{s}} ya{\c{s}}anm{\i}{\c{s}}, 20. y{\"u}zy{\i}l{\i}n ba{\c{s}}lar{\i}na kadar n{\"u}fusun {\"o}nemli bir k{\i}sm{\i}n{\i} Ermeniler olu{\c{s}}turmu{\c{s}}tur. Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) Fermanlar{\i}'n{\i}n getirdi{\u{g}}i yenilikler sayesinde gayrim{\"u}slimlere tan{\i}nan haklar do{\u{g}}rultusunda {\c{s}}ehirde pek {\c{c}}ok yap{\i} in{\c{s}}a edilmi{\c{s}}tir. Bu yap{\i}lar{\i}n {\c{c}}o{\u{g}}unlu{\u{g}}unu konutlar olu{\c{s}}tururken Ermeni cemaatine ait iki kilise, bir hamam ve d{\"o}rt adet mektebin varl{\i}{\u{g}}{\i} yay{\i}n ve ar{\c{s}}iv kay{\i}tlar{\i}ndan tespit edilmi{\c{s}}tir. S{\"o}z konusu yap{\i}lardan bir k{\i}sm{\i} y{\i}k{\i}l{\i}rken Seydi Mahallesi Ermeni Kilisesi, Ermeni {\.I}stepanos {\.I}ptida{\^{\i}}-R{\"u}{\c{s}}di Mektebi, Yukar{\i} Hamam (Gavur Hamam{\i}) ve Papaz{\i}n Evi (Tuncer {\"O}z Evi) sa{\u{g}}lam bir {\c{s}}ekilde g{\"u}n{\"u}m{\"u}ze ula{\c{s}}m{\i}{\c{s}}t{\i}r. Mevcut eserlerin hepsi Ermeni cemaatin ikamet etti{\u{g}}i Ermeni Kilisesi'nin merkezinde konumland{\i}{\u{g}}{\i} {\c{C}}imenli Mahallesi, De{\u{g}}irmen Sokak ve civar{\i}nda birbirine yak{\i}n konumlarda in{\c{s}}a edilmi{\c{s}}tir. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada Ak{\c{s}}ehir {\.I}l{\c{c}}esindeki Gayrim{\"u}slim halk{\i}n in{\c{s}}a etti{\u{g}}i yap{\i}lardan g{\"u}n{\"u}m{\"u}ze ula{\c{s}}an d{\"o}rt {\"o}rnek incelenmi{\c{s}}tir. Kilise orta{\c{c}}a{\u{g}}dan itibaren g{\"o}rd{\"u}{\u{g}}{\"u}m{\"u}z bazilikal plan {\c{s}}emas{\i}nda in{\c{s}}a edilirken hamam ve konutlar T{\"u}rk hamam ve evlerinin plan {\c{s}}emalar{\i}n{\i} devam ettirmi{\c{s}}tir. Mektep yap{\i}s{\i} ise belirli bir plan tipolojisine sahip olmay{\i}p hol etraf{\i}nda yer alan dersliklerden olu{\c{s}}maktad{\i}r. Cephe tasar{\i}m{\i} ve s{\"u}slemeleriyle bat{\i}l{\i}la{\c{s}}ma d{\"o}nemi {\"o}zelliklerine sahip olan bu yap{\i}lar malzeme ve teknik a{\c{c}}{\i}dan ortak {\"o}zelliklere sahiptir. Y{\i}{\u{g}}ma duvar tekni{\u{g}}inde in{\c{s}}a edilen yap{\i}larda beden duvarlar{\i}nda moloz ta{\c{s}} ve tu{\u{g}}la kullan{\i}lm{\i}{\c{s}}t{\i}r. Ak{\c{s}}ehir'de in{\c{s}}a edilen gayrim{\"u}slim yap{\i}lar{\i} d{\"o}nemin sanat ve mimarl{\i}k anlay{\i}{\c{s}}{\i}n{\i}n Anadolu'ya uzanan etkilerini g{\"o}stermektedir.},
affiliation = {N{\.I}{\u{G}}DE {\"O}MER HAL{\.I}SDEM{\.I}R {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I} and Sel{\c{c}}uk {\"U}niversitesi}
}
RIS
TY - JOUR AU - Yiğiter, Elif AU - Kunduracı, Osman TI - Akşehir’de Bulunan Gayrimüslim Yapıları T2 - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi VL - 0 IS - Advanced Online PY - 2025 DA - 2025/06/13/ SP - 551 EP - 576 PB - Hacettepe Üniversitesi SN - 1301-5737 UR - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/aksehirde-bulunan-gayrimuslim-yapilari AB - Akşehir Selçuklu döneminden itibaren Müslüman halk ve gayrimüslim nüfusun birlikte yaşadığı bir şehir olmuştur. 19. yüzyılda kent nüfusunda hızlı bir artış yaşanmış, 20. yüzyılın başlarına kadar nüfusun önemli bir kısmını Ermeniler oluşturmuştur. Tanzimat (1839) ve Islahat (1856) Fermanları’nın getirdiği yenilikler sayesinde gayrimüslimlere tanınan haklar doğrultusunda şehirde pek çok yapı inşa edilmiştir. Bu yapıların çoğunluğunu konutlar oluştururken Ermeni cemaatine ait iki kilise, bir hamam ve dört adet mektebin varlığı yayın ve arşiv kayıtlarından tespit edilmiştir. Söz konusu yapılardan bir kısmı yıkılırken Seydi Mahallesi Ermeni Kilisesi, Ermeni İstepanos İptidaî-Rüşdi Mektebi, Yukarı Hamam (Gavur Hamamı) ve Papazın Evi (Tuncer Öz Evi) sağlam bir şekilde günümüze ulaşmıştır. Mevcut eserlerin hepsi Ermeni cemaatin ikamet ettiği Ermeni Kilisesi’nin merkezinde konumlandığı Çimenli Mahallesi, Değirmen Sokak ve civarında birbirine yakın konumlarda inşa edilmiştir. Bu çalışmada Akşehir İlçesindeki Gayrimüslim halkın inşa ettiği yapılardan günümüze ulaşan dört örnek incelenmiştir. Kilise ortaçağdan itibaren gördüğümüz bazilikal plan şemasında inşa edilirken hamam ve konutlar Türk hamam ve evlerinin plan şemalarını devam ettirmiştir. Mektep yapısı ise belirli bir plan tipolojisine sahip olmayıp hol etrafında yer alan dersliklerden oluşmaktadır. Cephe tasarımı ve süslemeleriyle batılılaşma dönemi özelliklerine sahip olan bu yapılar malzeme ve teknik açıdan ortak özelliklere sahiptir. Yığma duvar tekniğinde inşa edilen yapılarda beden duvarlarında moloz taş ve tuğla kullanılmıştır. Akşehir’de inşa edilen gayrimüslim yapıları dönemin sanat ve mimarlık anlayışının Anadolu’ya uzanan etkilerini göstermektedir. KW - History of Architecture LA - tr AD - NİĞDE ÖMER HALİSDEMİR ÜNİVERSİTESİ AD - Selçuk Üniversitesi ER -