Makale

Cevrî Divanında Sebk-i Hindî İzleri

2025
Türkçe

Bu kayıt derginin DergiPark arşivinden aktarılmıştır; özgün sayfası: DergiPark

Özet

Cevrî Çelebi, XVII. yüzyıl klasik Türk edebiyatının önemli ve dikkate değer şairlerinden biri olarak edebiyat tarihimizdeki yerini almıştır. Cevrî’nin şiirlerinde özellikle Sebk-i Hindî’ye özgü üslûbun birtakım dil, içerik ve anlam hususiyetlerini gözlemlemek mümkündür. Sebk-i Hindî, öncelikle İran ve Hindistan edebî muhitlerinde ortaya çıkmış ve zaman içinde gelişmiştir. Osmanlı sahası edebiyatında XVII. yüzyıldan itibaren bu üslûbun etkileri görülmeye başlamış; kendine özgü nitelikleriyle kalıplaşan klasik şiirin geleneksel ve belirli kurallarla sınırlandırılmış yapısından ayrılan yeni bir şiir anlayışı ortaya çıkmıştır. Sebk-i Hindî, klasik şiirin kalıplaşmış geleneksel yapısının ötesine geçip şairin kişisel dünyasını ön plana çıkaran bir estetik anlayışı sunar. Sebk-i Hindî’ye dair belirgin özellikler arasında şiir dilinde sıkça kullanılan genişletilmiş tamlamalar, yeni kelime yahut tabirlerin kullanımı, alışılmamış bağdaştırmalar, somutlaştırmalar, konuşma dili unsurlarına yer verilmesi, mübalağa, tasavvufî muhtevanın işleniş biçimi ve diğer kendine özgü nitelikler tespit edilebilir. Makalenin giriş bölümünde şair Cevrî Çelebinin hayatı, eserleri, edebî şahsiyeti, dönemi ve içinde yaşadığı edebî çevre hakkında genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra Cevrî Dîvânı’ndan seçilen beyitler üzerinde yapılan incelemelerle Sebk-i Hindî’nin Cevrî Dîvânı özelinde şairin eserine yansıyan en belirgin özellikleri tespit edilmiş ve bu tarza özgü özelliklerin ne ölçüde Dîvân’da yer bulduğu belirlenmiştir. Sonuç bölümünde ise Cevrî Dîvânı’nda görülen Sebk-i Hindî özellikleri değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Cevrî’nin şiirlerinde görülen Sebk-i Hindî unsurlarının dönemin edebi yönelimlerine ve bireysel anlatım ihtiyacına yanıt verdiği, şairin Sebk-i Hindî’yi Osmanlı şiir geleneğinden kopmadan bir “üslûp yönelimi” olarak algıladığı, benimsendiği ve dönemin genel edebî anlayışına göre kendi şiirine dâhil ettiği sonucuna varılmıştır. Bulgulara göre; şair Sebk-i Hindî unsurlarını dönemin edebî eğilimlerine ve bireysel anlatım ihtiyacına yanıt verecek biçimde kullanmaktadır.

Özet (İngilizce, çeviri)

Traces of Sebk-i Hindî in Cevrî’s Divan

Cevrî Çelebi holds an important place in the history of Turkish literature as one of the notable poets of seventeenth-century classical Ottoman poetry. His works display several linguistic, thematic, and semantic features characteristic of the Sebk-i Hindî style. This style first emerged and developed in the literary environments of Iran and India, and from the seventeenth century onward began to influence Ottoman literature as well. With this influence, a new poetic approach appeared that differed from the traditional and rule-bound structure of classical poetry. Sebk-i Hindî presents an aesthetic outlook that moves beyond the conventional framework of classical verse and highlights the poet’s personal world. Its defining features include extended noun phrases, the use of new words and expressions, unusual combinations, concretizations, elements from spoken language, exaggeration, particular ways of treating mystical themes, and other distinctive stylistic traits. The introduction of this study provides general information about Cevrî Çelebi’s life, works, literary identity, historical background, and the literary environment in which he lived. It then examines selected couplets from Cevrî’s Dîvân to identify the main Sebk-i Hindî features reflected in his poetry and to determine how prominently they appear in the Dîvân. The conclusion evaluates the Sebk-i Hindî elements observed in the work. The findings show that the Sebk-i Hindî features found in Cevrî’s poetry respond both to the literary trends of the period and to his need for personal expression. They also indicate that the poet adopted Sebk-i Hindî as a stylistic tendency within the Ottoman poetic tradition and incorporated it into his poetry without distancing himself from the classical tradition.

Anahtar sözcükler

Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

Aksan, D. (1995). Şiir dili ve Türk şiir dili (Dilbilim açısından bakış). Engin Yayınevi.
Ayan, H. (1981). Cevrî hayâtı, edebî kişiliği, eserleri ve divanının tenkidli metni. Atatürk Üniversitesi Yayınları.
Ayan, H. (1993). Cevrî İbrâhim Çelebi. TDV İslam Ansiklopedisi Cilt VII içinde (ss. 460-461). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
Aydın, H. (2010). Cevrî Divanı’nın tahlili [Doktora Tezi]. Balıkesir Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü.
Demirel, Ş. (2006). 17. yüzyıl Sebk-i Hindî şairlerinden Nâilî ve Fehîm’in şiirlerinde somutlaştırma veya alışılmamış bağdaştırmalar. H. Aynur, M. Çakır, & H. Koncu (Yay. haz.), Sözde ve anlamda farklılaşma-Sebk-i Hindî (29 Nisan 2005-Bildiriler) içinde (ss. 34-88). Turkuaz Yayınları.
Babacan, İ. (2010). Sebk-i Hindî şiirinde teşbîh ve istiâre tercihindeki farklılıklar. Turkish Studies International Periodical For the Languages, Literature and History of Turkish or Turkic, 5(1), 756-773. http://dx.doi.org/10.7827/TurkishStudies.1251
Babacan, İ. (2012). Klasik Türk şiirinin son baharı Sebk-i Hindî (Hint Üslûbu). Akçağ Yayınları.
Gölpınarlı, A. (2013). Melâmîlik ve Melâmîler. Milenyum Yayınları.
İpekten, H. (1986). Nâ’ilî. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yayınları.
Kürkçüoğlu. K. E. (1994). Edebiyat Lügatı. Enderun Kitabevi.
Yetik, E. (1998). Hayret. TDV İslam Ansiklopedisi Cilt XVII içinde (ss. 60-61). Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.

Bu yayına atıf

APA 7

Hasanoğlu, M. (2025). Cevrî Divanında Sebk-i Hindî İzleri. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 0(Advanced Online), 399–417. https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/cevri-divaninda-sebk-i-hindi-izleri

BibTeX

@article{hasanoglu2025cevri,
  author = {Hasano{\u{g}}lu, Murat},
  title = {{Cevr{\^{\i}} Divan{\i}nda Sebk-i Hind{\^{\i}} {\.I}zleri}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {0},
  number = {Advanced Online},
  pages = {399--417},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {10},
  issn = {1301-5737},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/cevri-divaninda-sebk-i-hindi-izleri},
  language = {tr},
  keywords = {Osmanl{\i} Sahas{\i} Klasik T{\"u}rk Edebiyat{\i}},
  abstract = {Cevr{\^{\i}} {\c{C}}elebi, XVII. y{\"u}zy{\i}l klasik T{\"u}rk edebiyat{\i}n{\i}n {\"o}nemli ve dikkate de{\u{g}}er {\c{s}}airlerinden biri olarak edebiyat tarihimizdeki yerini alm{\i}{\c{s}}t{\i}r. Cevr{\^{\i}}'nin {\c{s}}iirlerinde {\"o}zellikle Sebk-i Hind{\^{\i}}'ye {\"o}zg{\"u} {\"u}sl{\^u}bun birtak{\i}m dil, i{\c{c}}erik ve anlam hususiyetlerini g{\"o}zlemlemek m{\"u}mk{\"u}nd{\"u}r. Sebk-i Hind{\^{\i}}, {\"o}ncelikle {\.I}ran ve Hindistan edeb{\^{\i}} muhitlerinde ortaya {\c{c}}{\i}km{\i}{\c{s}} ve zaman i{\c{c}}inde geli{\c{s}}mi{\c{s}}tir. Osmanl{\i} sahas{\i} edebiyat{\i}nda XVII. y{\"u}zy{\i}ldan itibaren bu {\"u}sl{\^u}bun etkileri g{\"o}r{\"u}lmeye ba{\c{s}}lam{\i}{\c{s}}; kendine {\"o}zg{\"u} nitelikleriyle kal{\i}pla{\c{s}}an klasik {\c{s}}iirin geleneksel ve belirli kurallarla s{\i}n{\i}rland{\i}r{\i}lm{\i}{\c{s}} yap{\i}s{\i}ndan ayr{\i}lan yeni bir {\c{s}}iir anlay{\i}{\c{s}}{\i} ortaya {\c{c}}{\i}km{\i}{\c{s}}t{\i}r. Sebk-i Hind{\^{\i}}, klasik {\c{s}}iirin kal{\i}pla{\c{s}}m{\i}{\c{s}} geleneksel yap{\i}s{\i}n{\i}n {\"o}tesine ge{\c{c}}ip {\c{s}}airin ki{\c{s}}isel d{\"u}nyas{\i}n{\i} {\"o}n plana {\c{c}}{\i}karan bir estetik anlay{\i}{\c{s}}{\i} sunar. Sebk-i Hind{\^{\i}}'ye dair belirgin {\"o}zellikler aras{\i}nda {\c{s}}iir dilinde s{\i}k{\c{c}}a kullan{\i}lan geni{\c{s}}letilmi{\c{s}} tamlamalar, yeni kelime yahut tabirlerin kullan{\i}m{\i}, al{\i}{\c{s}}{\i}lmam{\i}{\c{s}} ba{\u{g}}da{\c{s}}t{\i}rmalar, somutla{\c{s}}t{\i}rmalar, konu{\c{s}}ma dili unsurlar{\i}na yer verilmesi, m{\"u}bala{\u{g}}a, tasavvuf{\^{\i}} muhtevan{\i}n i{\c{s}}leni{\c{s}} bi{\c{c}}imi ve di{\u{g}}er kendine {\"o}zg{\"u} nitelikler tespit edilebilir. Makalenin giri{\c{s}} b{\"o}l{\"u}m{\"u}nde {\c{s}}air Cevr{\^{\i}} {\c{C}}elebinin hayat{\i}, eserleri, edeb{\^{\i}} {\c{s}}ahsiyeti, d{\"o}nemi ve i{\c{c}}inde ya{\c{s}}ad{\i}{\u{g}}{\i} edeb{\^{\i}} {\c{c}}evre hakk{\i}nda genel bilgiler verilmi{\c{s}}tir. Daha sonra Cevr{\^{\i}} D{\^{\i}}v{\^a}n{\i}'ndan se{\c{c}}ilen beyitler {\"u}zerinde yap{\i}lan incelemelerle Sebk-i Hind{\^{\i}}'nin Cevr{\^{\i}} D{\^{\i}}v{\^a}n{\i} {\"o}zelinde {\c{s}}airin eserine yans{\i}yan en belirgin {\"o}zellikleri tespit edilmi{\c{s}} ve bu tarza {\"o}zg{\"u} {\"o}zelliklerin ne {\"o}l{\c{c}}{\"u}de D{\^{\i}}v{\^a}n'da yer buldu{\u{g}}u belirlenmi{\c{s}}tir. Sonu{\c{c}} b{\"o}l{\"u}m{\"u}nde ise Cevr{\^{\i}} D{\^{\i}}v{\^a}n{\i}'nda g{\"o}r{\"u}len Sebk-i Hind{\^{\i}} {\"o}zellikleri de{\u{g}}erlendirilmi{\c{s}}tir. Bu ba{\u{g}}lamda Cevr{\^{\i}}'nin {\c{s}}iirlerinde g{\"o}r{\"u}len Sebk-i Hind{\^{\i}} unsurlar{\i}n{\i}n d{\"o}nemin edebi y{\"o}nelimlerine ve bireysel anlat{\i}m ihtiyac{\i}na yan{\i}t verdi{\u{g}}i, {\c{s}}airin Sebk-i Hind{\^{\i}}'yi Osmanl{\i} {\c{s}}iir gelene{\u{g}}inden kopmadan bir ``{\"u}sl{\^u}p y{\"o}nelimi'' olarak alg{\i}lad{\i}{\u{g}}{\i}, benimsendi{\u{g}}i ve d{\"o}nemin genel edeb{\^{\i}} anlay{\i}{\c{s}}{\i}na g{\"o}re kendi {\c{s}}iirine d{\^a}hil etti{\u{g}}i sonucuna var{\i}lm{\i}{\c{s}}t{\i}r. Bulgulara g{\"o}re; {\c{s}}air Sebk-i Hind{\^{\i}} unsurlar{\i}n{\i} d{\"o}nemin edeb{\^{\i}} e{\u{g}}ilimlerine ve bireysel anlat{\i}m ihtiyac{\i}na yan{\i}t verecek bi{\c{c}}imde kullanmaktad{\i}r.},
  affiliation = {SA{\u{G}}LIK B{\.I}L{\.I}MLER{\.I} {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}

.bib

RIS

TY  - JOUR
AU  - Hasanoğlu, Murat
TI  - Cevrî Divanında Sebk-i Hindî İzleri
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 0
IS  - Advanced Online
PY  - 2025
DA  - 2025/10/15/
SP  - 399
EP  - 417
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/cevri-divaninda-sebk-i-hindi-izleri
AB  - Cevrî Çelebi, XVII. yüzyıl klasik Türk edebiyatının önemli ve dikkate değer şairlerinden biri olarak edebiyat tarihimizdeki yerini almıştır. Cevrî’nin şiirlerinde özellikle Sebk-i Hindî’ye özgü üslûbun birtakım dil, içerik ve anlam hususiyetlerini gözlemlemek mümkündür. Sebk-i Hindî, öncelikle İran ve Hindistan edebî muhitlerinde ortaya çıkmış ve zaman içinde gelişmiştir. Osmanlı sahası edebiyatında XVII. yüzyıldan itibaren bu üslûbun etkileri görülmeye başlamış; kendine özgü nitelikleriyle kalıplaşan klasik şiirin geleneksel ve belirli kurallarla sınırlandırılmış yapısından ayrılan yeni bir şiir anlayışı ortaya çıkmıştır. Sebk-i Hindî, klasik şiirin kalıplaşmış geleneksel yapısının ötesine geçip şairin kişisel dünyasını ön plana çıkaran bir estetik anlayışı sunar. Sebk-i Hindî’ye dair belirgin özellikler arasında şiir dilinde sıkça kullanılan genişletilmiş tamlamalar, yeni kelime yahut tabirlerin kullanımı, alışılmamış bağdaştırmalar, somutlaştırmalar, konuşma dili unsurlarına yer verilmesi, mübalağa, tasavvufî muhtevanın işleniş biçimi ve diğer kendine özgü nitelikler tespit edilebilir. Makalenin giriş bölümünde şair Cevrî Çelebinin hayatı, eserleri, edebî şahsiyeti, dönemi ve içinde yaşadığı edebî çevre hakkında genel bilgiler verilmiştir. Daha sonra Cevrî Dîvânı’ndan seçilen beyitler üzerinde yapılan incelemelerle Sebk-i Hindî’nin Cevrî Dîvânı özelinde şairin eserine yansıyan en belirgin özellikleri tespit edilmiş ve bu tarza özgü özelliklerin ne ölçüde Dîvân’da yer bulduğu belirlenmiştir. Sonuç bölümünde ise Cevrî Dîvânı’nda görülen Sebk-i Hindî özellikleri değerlendirilmiştir. Bu bağlamda Cevrî’nin şiirlerinde görülen Sebk-i Hindî unsurlarının dönemin edebi yönelimlerine ve bireysel anlatım ihtiyacına yanıt verdiği, şairin Sebk-i Hindî’yi Osmanlı şiir geleneğinden kopmadan bir “üslûp yönelimi” olarak algıladığı, benimsendiği ve dönemin genel edebî anlayışına göre kendi şiirine dâhil ettiği sonucuna varılmıştır. Bulgulara göre; şair Sebk-i Hindî unsurlarını dönemin edebî eğilimlerine ve bireysel anlatım ihtiyacına yanıt verecek biçimde kullanmaktadır.
KW  - Osmanlı Sahası Klasik Türk Edebiyatı
LA  - tr
AD  - SAĞLIK BİLİMLERİ ÜNİVERSİTESİ
ER  -

.ris