Tanıtım ortamı: HB Tech'in Hacettepe Üniversitesi için hazırladığı JournTech demosudur, üniversitenin resmî sitesi değildir. Künyeler herkese açık kaynaklardan örnek olarak alınmıştır; başvuru ve hakem örnekleri kurgusaldır.
EN
Makale

İbn Haldun: Tarih Felsefesine Giriş

  1. HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ

Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt 0, Sayı Advanced Online (2025) s. 519–534

  • 2025
  • Türkçe
AtıfYayına harici sitede erişin

Bu kayıt derginin DergiPark arşivinden aktarılmıştır; özgün sayfası: DergiPark

Özet

14. yüzyıl tarihçi ve İslam filozofu İbn Haldun’un kendisinden önceki Farabi, İbn Sina, Gazali ve özellikle Abili’nin hocalığında Aristotelesçi İbn Rüşd felasife geleneği ile yetişmesi; Mesudi, Vakıdi, Taberi, Amili gibi önemli İslam tarihçilerini incelemesi ve bunların yanında Kuran, hadis ve fıkıh ilmine hâkim olması onun farklı bir düşünce iklimine sahip olmasının en belirleyici unsurlarıdır. İbn Haldun’un dini ve felsefi bilimlerdeki eğitimi ve ortaya koydukları onun tüm çalışmalarının özellikle de tarih düşüncesinin arka planını oluşturmuştur. İbn Haldun öncelikle kendisinin bir tarihçi olduğunu ve temel eseri olan el-İber'i bir çeşit dünya tarihi olarak kaleme aldığını ifade etmiş; bununla ilgili olarak da el-İber eserinin girişi olan Mukaddime’nin başında tarihle ilgili önemli açıklamalarda bulunmuştur. Bu çalışmada yapılmak istenen, İbn Haldun’un Mukaddime eserinin başında tarih hakkında ortaya koyduğu düşüncelerini tarih felsefesine giriş bağlamında analiz etmektir. İbn Haldun döneminin tarihçilerinden hareketle tarih yazımına getirdiği yeniliklerle ve tarihsel olayları sadece bir zaman diliminde meydana gelen bir olaylar dizisi değil, aynı zamanda insan topluluklarının sosyal ve kültürel yapılarına bağlı olarak gelişen, değişen karmaşık süreçler olarak görmüştür. Çalışmanın temel sorusu, İbn Haldun’un tarih anlayışının, tarih yazımı ve tarih yöntemi üzerindeki etkilerini açığa çıkartıp, tarih felsefesinin temellerini kurması bakımından nasıl yorumlandığını ortaya koymaktır. Çalışma, Mukaddime eserinden alıntılarla desteklenen nitel bir yaklaşımı benimsemektedir. Veriler, metin analizi yoluyla incelenerek, İbn Haldun’un tarih görüşünü nasıl ortaya koyduğunu açıklamaktadır. Bulgular, İbn Haldun’un tarihsel olayları anlamak ve açıklamak için dönemini eleştiren ve bilimsel yöntemler geliştiren bir anlayış sunarak tarih felsefesine bir giriş yaptığını göstermektedir. Sonuç olarak, bu çalışmada İbn Haldun’un modern tarih yazımındaki etkileri, tarihe verdiği önem ve bunun felsefesinde taşıdığı anlam vurgulanarak tarih bilimi ve sosyal bilimlerdeki kalıcı etkisinin aydınlatılması hedeflenmektedir.

Özet (İngilizce, çeviri)

Ibn Haldun: Introduction to the Philosophy of History

The most significant factors that determine the 14th-century historian and Islamic philosopher Ibn Khaldun's distinctive intellectual climate are his upbringing in the Aristotelian Ibn Rushd philosophical tradition under the tutelage of Farabi, Ibn Sina, Ghazali, and especially Abili before him; his study of important Islamic historians such as Masudi, Waqidi, Tabari, and Amili and his mastery of the Quran, Hadith, and Fiqh. Ibn Khaldun's education and findings in these religious and philosophical sciences formed the background of all his works, especially his historical thought. Ibn Khaldun stated that he was primarily a historian and that he wrote his main work, al-Ibar, as a kind of world history; in this regard, he made important statements about history at the beginning of his Muqaddimah, which is the introduction to al-Ibar. This study aims to analyze the ideal Ibn Khaldun presented regarding history at the beginning of his Muqaddimah within the context of an introduction to the philosophy of history. Drawing on the historians of his time, Ibn Khaldun introduced innovations to the practice of historiography and viewed historical events not merely as a sequence of occurrences within a specific time frame, but as complex processes that develop and evolve in accordance with the social and cultural structures of human communities. The main question of the study is to reveal the effects of Ibn Khaldun's understanding of history on historiography and historical method and to reveal how it is interpreted in terms of establishing the foundations of the philosophy of history. The study adopts a qualitative approach supported by excerpts from the Muqaddimah. The findings show that Ibn Khaldun made an introduction to the philosophy of history by presenting an understanding that criticizes his period and develops scientific methods to understand and explain historical events. In conclusion, this study aims to shed light on Ibn Khaldun’s enduring influence on the fields of history and the social sciences by highlighting his impact on modern historiography, the importance he placed on history, and the significance of this in his philosophy.

Anahtar sözcükler

Dosyalar

Bu kayıt için yalnız üstveri yayımlanmıştır.

Kaynakça

  1. Akyol, A. (2019). İbn Haldun'da kültür ve medeniyet tasavvuru. Elis Yayınları.
  2. Arslan, A. (2016). Felsefeye giriş. BB101 Yayınları.
  3. Arslan, A. (1997). İbn-i Haldun'un ilim ve fikir dünyası. Vadi Yayınları.
  4. Arslan, A. (1987). İbni Haldun'un ilim ve fikir dünyası. Sevinç Matbaası.
  5. Aydın, H. (2019). İslam Ortaçağında nakilci ve akılcı tarih anlayışları: Taberî ve İbn Haldûn örneği. tarihyazımı Journal of Historiography, 1(1), 20-61.
  6. Batseva, S. M., & Weryho, J. W. (1971). The social foundations of Ibn Khaldun’s historico-philosophical doctrine. The Islamic Quartere, 15(2), 121-132.
  7. Bıçak, A. (2019). Tarih felsefesi. Dergah Yayınları.
  8. Bloch, M. (1985). Tarihin savunusu ya da tarihçilik mesleği (M. A. Kılıçbay, Çev.). Birey ve Toplum Yayınları.
  9. Carr, E. H. (2022). Tarih nedir? (M. G. Gürtürk, Çev.). İletişim Yayınları.
  10. Corbin, H. (2017). İslam felsefesi tarihi İbn Rüşd'ün ölümünden günümüze (A. Arslan, Çev.). İletişim Yayınları.
  11. Çilingir, L. (2009). Farabi ve İbn Haldun’da siyaset. Araştırma Yayınları.
  12. Dale, S. F. (2018). İbn Haldun ve insan bilimi (A. Ay, & C. Coşkun, Çev.). Say Yayınları.
  13. Erten, M. (2020). Hayatı, eserleri ve meseleleriyle İbn Haldun. Say Yayınları.
  14. Goodman, L. E. (1972). Ibn Khaldun and Thucydides. Journal of the American Oriental Society, 92(2), 250-270.
  15. Hassan, Ü. (1998). İbn Haldun’un metodu ve siyaset teorisi. Toplumsal Dönüşüm Yayınları.
  16. Hilav, S. (2018). Felsefe el kitabı. Yapı Kredi Kültür Sanat Yayıncılık.
  17. Ibn Khaldun, (2015). The Muqaddımah. (F. Rosenthal, Çev.). Princeton University Press.
  18. İbn Haldun, (2023). Mukaddime. (S. Uludağ, Çev.). Dergah Yayınları.
  19. Kayapınar, A. (2021). Modern-premodern’ tartışmasının ötesinde İbn Haldun’un düşüncesi. Divan: Disiplinlerarası Çalışmalar Dergisi, 26(50), 89-160.
  20. Lamprecht, S. P. (1936). Philosophy of history. The Journal of Philosophy, 33(8), 197-204.
  21. Mahdi, M. (2022). İbn Haldun'un tarih felsefesi (F. Aydın, Çev.). VakıfBank Kültür Yayınları.
  22. Monteil, V. (2014). Önsöz. Mukaddime içinde (S. Belli, Çev., ss. 25-49). Onur Yayınları.
  23. Özlem, D. (2004). Tarih felsefesi. İnkılap Kitabevi.
  24. Say, S. (2011). İbn Haldun’un düşünce sitemi ve uluslararası ilişkiler kuramı. İlk Harf Yayınevi.
  25. Şenol, H. F. (2009). İbn Haldun’da tarih ve umran sorunu [Doktora tezi]. İstanbul Üniversitesi.
  26. Toynbee, A. J. (1974). A study of history. Oxford University Press.
  27. Uludağ, S. (1993). İbn Haldun. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları.
  28. Uludağ, S. (2023). Giriş: İbn Haldun ve Mukaddime. Mukaddime içinde (ss. 13-135). Dergah Yayınları.
  29. Uygun, O. (2008). İbni Haldun’un toplum ve devlet kuramı. On İki Levha Yayıncılık.
  30. Ülken, H. Z. (2000). İslam felsefesi: Eski Yunan'dan çağdaş düşünceye doğru. Ülken Yayınları.
  31. Walsh, W. H. (2006). Tarih felsefesine giriş (Y. Z. Çelikkaya, Çev.). Hece Yayınları.
  32. White, H. (2022). Metatarih (M. Küçük, Çev.). Ketebe Yayınları.
  33. White, H. W. (1959). The Muqaddimah, An introduction to history by Ibn Khaldûn and Franz Rosenthal. Comparative Studies in Society and History, 2(1), 110-125.

Bu yayına atıf

APA 7

Doğanay, V. (2025). İbn Haldun: Tarih Felsefesine Giriş. Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi, 0(Advanced Online), 519–534. https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/ibn-haldun-tarih-felsefesine-giris

BibTeX

@article{doganay2025ibn,
  author = {Do{\u{g}}anay, Vildan},
  title = {{{\.I}bn Haldun: Tarih Felsefesine Giri{\c{s}}}},
  journal = {Hacettepe {\"U}niversitesi Edebiyat Fak{\"u}ltesi Dergisi},
  volume = {0},
  number = {Advanced Online},
  pages = {519--534},
  publisher = {Hacettepe {\"U}niversitesi},
  year = {2025},
  month = {9},
  issn = {1301-5737},
  url = {https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/ibn-haldun-tarih-felsefesine-giris},
  language = {tr},
  keywords = {Tarihsel {\c{C}}al{\i}{\c{s}}malar (Di{\u{g}}er)},
  abstract = {14. y{\"u}zy{\i}l tarih{\c{c}}i ve {\.I}slam filozofu {\.I}bn Haldun'un kendisinden {\"o}nceki Farabi, {\.I}bn Sina, Gazali ve {\"o}zellikle Abili'nin hocal{\i}{\u{g}}{\i}nda Aristoteles{\c{c}}i {\.I}bn R{\"u}{\c{s}}d felasife gelene{\u{g}}i ile yeti{\c{s}}mesi; Mesudi, Vak{\i}di, Taberi, Amili gibi {\"o}nemli {\.I}slam tarih{\c{c}}ilerini incelemesi ve bunlar{\i}n yan{\i}nda Kuran, hadis ve f{\i}k{\i}h ilmine h{\^a}kim olmas{\i} onun farkl{\i} bir d{\"u}{\c{s}}{\"u}nce iklimine sahip olmas{\i}n{\i}n en belirleyici unsurlar{\i}d{\i}r. {\.I}bn Haldun'un dini ve felsefi bilimlerdeki e{\u{g}}itimi ve ortaya koyduklar{\i} onun t{\"u}m {\c{c}}al{\i}{\c{s}}malar{\i}n{\i}n {\"o}zellikle de tarih d{\"u}{\c{s}}{\"u}ncesinin arka plan{\i}n{\i} olu{\c{s}}turmu{\c{s}}tur. {\.I}bn Haldun {\"o}ncelikle kendisinin bir tarih{\c{c}}i oldu{\u{g}}unu ve temel eseri olan el-{\.I}ber'i bir {\c{c}}e{\c{s}}it d{\"u}nya tarihi olarak kaleme ald{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ifade etmi{\c{s}}; bununla ilgili olarak da el-{\.I}ber eserinin giri{\c{s}}i olan Mukaddime'nin ba{\c{s}}{\i}nda tarihle ilgili {\"o}nemli a{\c{c}}{\i}klamalarda bulunmu{\c{s}}tur. Bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada yap{\i}lmak istenen, {\.I}bn Haldun'un Mukaddime eserinin ba{\c{s}}{\i}nda tarih hakk{\i}nda ortaya koydu{\u{g}}u d{\"u}{\c{s}}{\"u}ncelerini tarih felsefesine giri{\c{s}} ba{\u{g}}lam{\i}nda analiz etmektir. {\.I}bn Haldun d{\"o}neminin tarih{\c{c}}ilerinden hareketle tarih yaz{\i}m{\i}na getirdi{\u{g}}i yeniliklerle ve tarihsel olaylar{\i} sadece bir zaman diliminde meydana gelen bir olaylar dizisi de{\u{g}}il, ayn{\i} zamanda insan topluluklar{\i}n{\i}n sosyal ve k{\"u}lt{\"u}rel yap{\i}lar{\i}na ba{\u{g}}l{\i} olarak geli{\c{s}}en, de{\u{g}}i{\c{s}}en karma{\c{s}}{\i}k s{\"u}re{\c{c}}ler olarak g{\"o}rm{\"u}{\c{s}}t{\"u}r. {\c{C}}al{\i}{\c{s}}man{\i}n temel sorusu, {\.I}bn Haldun'un tarih anlay{\i}{\c{s}}{\i}n{\i}n, tarih yaz{\i}m{\i} ve tarih y{\"o}ntemi {\"u}zerindeki etkilerini a{\c{c}}{\i}{\u{g}}a {\c{c}}{\i}kart{\i}p, tarih felsefesinin temellerini kurmas{\i} bak{\i}m{\i}ndan nas{\i}l yorumland{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} ortaya koymakt{\i}r. {\c{C}}al{\i}{\c{s}}ma, Mukaddime eserinden al{\i}nt{\i}larla desteklenen nitel bir yakla{\c{s}}{\i}m{\i} benimsemektedir. Veriler, metin analizi yoluyla incelenerek, {\.I}bn Haldun'un tarih g{\"o}r{\"u}{\c{s}}{\"u}n{\"u} nas{\i}l ortaya koydu{\u{g}}unu a{\c{c}}{\i}klamaktad{\i}r. Bulgular, {\.I}bn Haldun'un tarihsel olaylar{\i} anlamak ve a{\c{c}}{\i}klamak i{\c{c}}in d{\"o}nemini ele{\c{s}}tiren ve bilimsel y{\"o}ntemler geli{\c{s}}tiren bir anlay{\i}{\c{s}} sunarak tarih felsefesine bir giri{\c{s}} yapt{\i}{\u{g}}{\i}n{\i} g{\"o}stermektedir. Sonu{\c{c}} olarak, bu {\c{c}}al{\i}{\c{s}}mada {\.I}bn Haldun'un modern tarih yaz{\i}m{\i}ndaki etkileri, tarihe verdi{\u{g}}i {\"o}nem ve bunun felsefesinde ta{\c{s}}{\i}d{\i}{\u{g}}{\i} anlam vurgulanarak tarih bilimi ve sosyal bilimlerdeki kal{\i}c{\i} etkisinin ayd{\i}nlat{\i}lmas{\i} hedeflenmektedir.},
  affiliation = {HACETTEPE {\"U}N{\.I}VERS{\.I}TES{\.I}}
}
.bib

RIS

TY  - JOUR
AU  - Doğanay, Vildan
TI  - İbn Haldun: Tarih Felsefesine Giriş
T2  - Hacettepe Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Dergisi
VL  - 0
IS  - Advanced Online
PY  - 2025
DA  - 2025/09/11/
SP  - 519
EP  - 534
PB  - Hacettepe Üniversitesi
SN  - 1301-5737
UR  - https://hacettepe.hbtech.com.tr/yayin/ibn-haldun-tarih-felsefesine-giris
AB  - 14. yüzyıl tarihçi ve İslam filozofu İbn Haldun’un kendisinden önceki Farabi, İbn Sina, Gazali ve özellikle Abili’nin hocalığında Aristotelesçi İbn Rüşd felasife geleneği ile yetişmesi; Mesudi, Vakıdi, Taberi, Amili gibi önemli İslam tarihçilerini incelemesi ve bunların yanında Kuran, hadis ve fıkıh ilmine hâkim olması onun farklı bir düşünce iklimine sahip olmasının en belirleyici unsurlarıdır. İbn Haldun’un dini ve felsefi bilimlerdeki eğitimi ve ortaya koydukları onun tüm çalışmalarının özellikle de tarih düşüncesinin arka planını oluşturmuştur. İbn Haldun öncelikle kendisinin bir tarihçi olduğunu ve temel eseri olan el-İber'i bir çeşit dünya tarihi olarak kaleme aldığını ifade etmiş; bununla ilgili olarak da el-İber eserinin girişi olan Mukaddime’nin başında tarihle ilgili önemli açıklamalarda bulunmuştur. Bu çalışmada yapılmak istenen, İbn Haldun’un Mukaddime eserinin başında tarih hakkında ortaya koyduğu düşüncelerini tarih felsefesine giriş bağlamında analiz etmektir. İbn Haldun döneminin tarihçilerinden hareketle tarih yazımına getirdiği yeniliklerle ve tarihsel olayları sadece bir zaman diliminde meydana gelen bir olaylar dizisi değil, aynı zamanda insan topluluklarının sosyal ve kültürel yapılarına bağlı olarak gelişen, değişen karmaşık süreçler olarak görmüştür. Çalışmanın temel sorusu, İbn Haldun’un tarih anlayışının, tarih yazımı ve tarih yöntemi üzerindeki etkilerini açığa çıkartıp, tarih felsefesinin temellerini kurması bakımından nasıl yorumlandığını ortaya koymaktır. Çalışma, Mukaddime eserinden alıntılarla desteklenen nitel bir yaklaşımı benimsemektedir. Veriler, metin analizi yoluyla incelenerek, İbn Haldun’un tarih görüşünü nasıl ortaya koyduğunu açıklamaktadır. Bulgular, İbn Haldun’un tarihsel olayları anlamak ve açıklamak için dönemini eleştiren ve bilimsel yöntemler geliştiren bir anlayış sunarak tarih felsefesine bir giriş yaptığını göstermektedir. Sonuç olarak, bu çalışmada İbn Haldun’un modern tarih yazımındaki etkileri, tarihe verdiği önem ve bunun felsefesinde taşıdığı anlam vurgulanarak tarih bilimi ve sosyal bilimlerdeki kalıcı etkisinin aydınlatılması hedeflenmektedir.
KW  - Tarihsel Çalışmalar (Diğer)
LA  - tr
AD  - HACETTEPE ÜNİVERSİTESİ
ER  -
.ris